ایران‌اکسس؛ سیاستی که مرزهای اینترنت ایران را بازتعریف کرد

نگار علی- امروز بسیاری از کاربران هنگام مواجهه با پیام‌هایی مانند «این سایت فقط از داخل ایران قابل دسترسی است» یا زمانی که برای استفاده از برخی خدمات داخلی مجبور می‌شوند VPN خود را خاموش کنند، در عمل با یکی از جلوه‌های ایران‌اکسس مواجه می‌شوند؛ معماری‌ که موافقان آن را ابزاری برای افزایش امنیت و مخالفانش آن را گامی در مسیر تفکیک اینترنت ایران از اینترنت جهانی می‌دانند.

ایران‌اکسس چیست؟

در ساده‌ترین تعریف، ایران‌اکسس (Iran Access) به سیاست یا معماری‌ گفته می‌شود که دسترسی به یک وب‌سایت، سامانه یا خدمت آنلاین را تنها برای کاربرانی که از IPهای داخل ایران استفاده می‌کنند امکان‌پذیر می‌کند. در این مدل، کاربری که از خارج از کشور یا از طریق VPN متصل شده باشد، نمی‌تواند به سرویس دسترسی پیدا کند؛ حتی اگر مالک حساب کاربری باشد.

این سیاست طی سال‌های اخیر در بسیاری از سامانه‌های دولتی، بانکی، دانشگاهی و حتی برخی کسب‌وکارهای خصوصی به کار گرفته شده است.

برای فهم ایران‌اکسس باید به دهه ۱۳۸۰ و آغاز پروژه‌ای بازگشت که بعدها به «شبکه ملی اطلاعات» شهرت یافت. ایده اولیه ایجاد یک زیرساخت داخلی مستقل از اینترنت جهانی، نخستین بار در میانه دهه ۸۰ مطرح شد. هدف رسمی این پروژه افزایش سرعت، کاهش هزینه‌ها و ارتقای امنیت عنوان می‌شد. در سال‌های بعد، مفهوم «اینترنت ملی» به تدریج جای خود را به «شبکه ملی اطلاعات» داد؛ شبکه‌ای که قرار بود خدمات داخلی را روی زیرساختی بومی ارائه کند. هم‌زمان با توسعه این زیرساخت، تفکیک ترافیک داخلی و خارجی نیز به یکی از اهداف اصلی تبدیل شد؛ تفکیکی که بعدها بستر فنی لازم برای اجرای ایران‌اکسس را فراهم کرد.

چرا ایران‌اکسس شکل گرفت؟

حامیان این سیاست معمولاً سه استدلال اصلی مطرح می‌کنند:

1. امنیت سایبری: برخی مدیران فناوری اطلاعات معتقدند محدود کردن دسترسی به IPهای ایرانی می‌تواند سطح حملات خارجی را کاهش دهد. منطق این دیدگاه ساده است؛ اگر مهاجمان خارجی نتوانند به سامانه دسترسی پیدا کنند، احتمال نفوذ نیز کاهش می‌یابد.

2. مدیریت بحران: یکی دیگر از دلایل مطرح‌شده، حفظ عملکرد خدمات حیاتی در شرایط بحران یا اختلال اینترنت بین‌الملل است.

3. تقویت شبکه ملی اطلاعات: ایران‌اکسس با راهبرد توسعه خدمات داخلی و کاهش وابستگی به اینترنت جهانی نیز هم‌راستا تلقی می‌شود.

آیا ایران‌اکسس واقعاً امنیت ایجاد می‌کند؟

این نقطه‌ای است که اختلاف نظرها آغاز می‌شود.

بخش قابل توجهی از کارشناسان امنیت سایبری معتقدند ایران‌اکسس بیش از آنکه یک راهکار امنیتی باشد، یک محدودیت دسترسی است. در عمل، مهاجمان می‌توانند از سرورهای اجاره‌ای داخل کشور، سیستم‌های آلوده داخلی یا زیرساخت‌های مستقر در ایران برای حمله استفاده کنند. در چنین شرایطی، محدود کردن IPهای خارجی لزوماً ضعف‌های امنیتی سامانه را برطرف نمی‌کند.

به بیان دیگر، ایران‌اکسس جایگزین به‌روزرسانی نرم‌افزارها، مدیریت آسیب‌پذیری‌ها، رمزنگاری، احراز هویت چندمرحله‌ای و سایر اصول امنیت سایبری نمی‌شود.

شاید یکی از مهم‌ترین پیامدهای ایران‌اکسس را بتوان در اقتصاد دیجیتال مشاهده کرد.

کسب‌وکارهایی که مشتریان یا کاربران خارج از کشور دارند، معمولاً با چالش‌های متعددی مواجه می‌شوند:

• دشواری دسترسی کاربران خارج از ایران
• کاهش قابلیت ارائه خدمات بین‌المللی
• مشکلات سئو و دیده‌شدن در موتورهای جست‌وجو
• محدود شدن همکاری‌های خارجی

از سوی دیگر، برخی سازمان‌ها معتقدند استفاده از ایران‌اکسس هزینه‌های امنیتی و عملیاتی آن‌ها را کاهش داده است.

برای کاربران عادی، ایران‌اکسس اغلب به شکل تجربه‌ای آشنا ظاهر می‌شود:

• قطع دسترسی به سامانه‌های بانکی هنگام استفاده از VPN
• عدم امکان ورود به برخی درگاه‌های دولتی از خارج کشور
• نیاز به تغییر مداوم تنظیمات اینترنت برای استفاده از خدمات مختلف

این وضعیت باعث شده اینترنت ایران به تدریج از یک فضای یکپارچه به محیطی تبدیل شود که کاربران برای دسترسی به خدمات مختلف ناچارند میان اینترنت داخلی و اینترنت جهانی جابه‌جا شوند.

امروز پس از حدود دو دهه از آغاز پروژه شبکه ملی اطلاعات، ایران‌اکسس دیگر یک ابزار موقتی یا محدود نیست؛ بلکه بخشی از معماری حکمرانی اینترنت در ایران محسوب می‌شود.

با توسعه شبکه ملی اطلاعات، رشد مراکز داده داخلی، سامانه‌های بومی و ابزارهای کنترل ترافیک، این معماری بیش از هر زمان دیگری در ساختار اینترنت کشور تثبیت شده است.

۲۲۷۲۲۷