رژه‌ای که برگزار نمی‌شود؛ وقتی قدرت در میدان به رخ جهان کشیده می‌شود

خبرگزاری مهر _گروه سیاست: امسال هفته دفاع مقدس در شرایطی آغاز می‌شود که کشور تجربه دو دوره درگیری نظامی اخیر را پشت سر گذاشته و همزمان، نیروهای مسلح در وضعیت آمادگی دفاعی قرار دارند. در چنین شرایطی، تصمیم برای برگزار نکردن رژه سالانه نیروهای مسلح، بیش از آنکه صرفاً حذف یک برنامه مناسبتی باشد، می‌تواند در چارچوب ملاحظات امنیتی و عملیاتی ارزیابی شود؛ به‌ویژه آنکه بخش قابل توجهی از توان دفاعی کشور طی سال‌های گذشته از مرحله نمایش و معرفی، به مرحله به‌کارگیری در میدان رسیده است.

سردار بهمن کارگر، رئیس ستاد مرکزی گرامیداشت مناسبت‌های ملی دفاع مقدس و مقاومت، روز گذشته در نشست خبری اعلام کرد که با توجه به شرایط جنگی کشور، رژه نیروهای مسلح در ۳۱ شهریور برگزار نخواهد شد. وی در عین حال از اجرای برنامه‌های متعدد برای گرامیداشت چهل‌وششمین سالگرد هفته دفاع مقدس خبر داد.

این تصمیم را می‌توان از زاویه دیگری نیز بررسی کرد؛ اینکه در شرایطی که بخش‌هایی از توان نظامی کشور درگیر مأموریت‌های واقعی و حفظ آمادگی عملیاتی هستند، نمایش گسترده تجهیزات و یگان‌ها لزوماً مهم‌ترین شکل انتقال پیام بازدارندگی نیست. در واقع، تفاوت میان «نمایش توان» و «اثبات توان» در همین نقطه خود را نشان می‌دهد.

از رژه خیابانی تا آزمون میدان

رژه‌های نیروهای مسلح طی دهه‌های گذشته یکی از مهم‌ترین ابزارهای نمایش توان دفاعی جمهوری اسلامی ایران بوده‌اند؛ از موشک‌ها و سامانه‌های پدافندی گرفته تا تجهیزات نیروی زمینی، هوایی و دریایی. با این حال، جنگ‌های اخیر عرصه متفاوتی را پیش روی نیروهای مسلح قرار داد؛ عرصه‌ای که در آن، کارآمدی یک سامانه نه در میدان رژه، بلکه در شرایط واقعی عملیات سنجیده می‌شود.

از این منظر، تجربه دفاع مقدس هشت‌ساله و تجربیات به‌دست‌آمده در درگیری‌های اخیر را می‌توان دو مقطع متفاوت اما مرتبط در روند تحول توان دفاعی کشور دانست. در دفاع مقدس، محدودیت تجهیزات ایران موجب شد ابتکار عمل، اتکا به ظرفیت داخلی، خلاقیت عملیاتی و سازماندهی نیروهای انسانی اهمیت ویژه‌ای پیدا کند. در سال‌های بعد، بخشی از همین تجربه به توسعه صنایع دفاعی، موشکی، پهپادی، پدافندی و جنگ الکترونیک منجر شد.

اکنون بخش مهمی از این توانمندی‌ها دیگر صرفاً در قالب رونمایی و رژه معرفی نمی‌شوند، بلکه در محاسبات عملیاتی نیروهای مسلح قرار گرفته‌اند.

البته از منظر نظامی نمی‌توان صرف برگزار نشدن رژه را به‌تنهایی نشانه افزایش یا کاهش قدرت دفاعی دانست. چنین نتیجه‌ای نیازمند بررسی شاخص‌هایی مانند سطح آمادگی نیروها، وضعیت استقرار تجهیزات، ظرفیت تولید و جایگزینی تسلیحات، عملکرد سامانه‌های پدافندی و موشکی و همچنین تجربه عملیاتی نیروهاست. اما تصمیم امسال دست‌کم نشان می‌دهد که شرایط امنیتی کشور، برنامه‌های معمول هفته دفاع مقدس را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

بازدارندگی؛ از نمایش تجهیزات تا قابلیت استفاده

بازدارندگی در ادبیات نظامی تنها به تعداد تجهیزات یا نمایش آنها محدود نمی‌شود. آنچه برای محاسبات طرف مقابل اهمیت دارد، ترکیبی از توان شناسایی، فرماندهی و کنترل، قدرت واکنش، دقت تسلیحات، قابلیت بقا و استمرار عملیات و توان تولید و جایگزینی تجهیزات است.

به همین دلیل، در شرایط جنگی، بخشی از قدرت دفاعی اساساً نباید در معرض نمایش عمومی قرار گیرد. هرچه اطلاعات کمتری درباره محل استقرار، آرایش یگان‌ها، میزان ذخایر و قابلیت‌های جدید منتشر شود، امکان حفظ ابهام عملیاتی نیز بیشتر خواهد بود.

از این منظر می‌توان گفت رژه امسال برگزار نمی‌شود، اما این به معنای توقف پیام قدرت نیست؛ بلکه شکل انتقال این پیام تغییر کرده است. آنچه در سال‌های گذشته در خیابان‌های تهران و سایر شهرها به نمایش درمی‌آمد، امروز بخشی از آن در قالب تجربه عملیاتی، آمادگی رزمی و توان پاسخگویی نیروهای مسلح معنا پیدا می‌کند.

این تغییر رویکرد، البته یک پیام داخلی نیز دارد: هفته دفاع مقدس صرفاً یادآوری یک جنگ تاریخی نیست، بلکه فرصتی برای بازخوانی تجربه‌های دفاعی کشور و انتقال آن به نسل جدید است؛ نسلی که باید بداند بخش مهمی از توان دفاعی امروز، محصول تجربه‌ای است که از ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ آغاز شد.

هشت روز برای بازخوانی یک تجربه ملی

بر اساس اعلام سردار کارگر، برنامه‌های هفته دفاع مقدس امسال از ۳۱ شهریور تا هفتم مهرماه در هشت روز برگزار می‌شود و محورهای مختلفی از تجلیل پیشکسوتان و خانواده شهدا تا نقش جوانان، زنان، نیروهای مسلح، بسیجیان، جهادگران و سایر اقشار جامعه را دربرمی‌گیرد.

روز نخست با عنوان «پیشکسوتان دفاع مقدس و مقاومت؛ طلایه‌داران ایثار و همبستگی» به تجلیل از پیشکسوتان اختصاص دارد. «جوانان؛ پیشگامان علم و اقتدار ملی»، «شهیدان، جانبازان، آزادگان؛ قهرمانان جاودانه وطن»، «زنان؛ مدافعان حریم خانواده، جامعه و معنویت» و «دفاع همه‌جانبه؛ پشتیبانی مردمی، اصناف، سربازان» دیگر عناوین روزهای این هفته هستند.

در ادامه نیز نقش نیروهای مسلح و اقشار مختلف در دفاع از کشور، موضوع دشمن‌شناسی و استکبارستیزی و در نهایت گرامیداشت فرماندهان شهید دفاع مقدس مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس اعلام رئیس ستاد مرکزی گرامیداشت مناسبت‌های ملی دفاع مقدس و مقاومت، در مجموع ۱۱۹۴ برنامه در قالب ۵۲۵۶ اقدام برای این ایام پیش‌بینی شده است.

در همین چارچوب، امیرمحمد اکرمی‌نیا نیز جنگ‌های اخیر را در امتداد تجربه دفاع مقدس دانسته و بر نقش مؤلفه‌هایی مانند وحدت، مقاومت، ایثار و فداکاری در افزایش توان دفاعی کشور تأکید کرده است. او همچنین گفته است که در کنار تجهیزات و فناوری‌های جدید، سطح اعتمادبه‌نفس و بازدارندگی ایران نسبت به گذشته افزایش یافته است.

قدرتی که باید در میدان سنجیده شود

هفته دفاع مقدس امسال، بنابراین با یک تفاوت مهم نسبت به سال‌های گذشته همراه است؛ رژه برگزار نمی‌شود، اما مجموعه‌ای از برنامه‌های فرهنگی، اجتماعی و تبیینی در سراسر کشور اجرا خواهد شد. در سطح نظامی نیز، شرایط جنگی کشور باعث شده است موضوع آمادگی و ملاحظات عملیاتی بیش از نمایش سنتی تجهیزات مورد توجه قرار گیرد.

اگر رژه را یکی از ابزارهای «نمایش قدرت» بدانیم، میدان واقعی جایی است که «قابلیت قدرت» سنجیده می‌شود. تجربه جنگ تحمیلی هشت‌ساله و درگیری‌های اخیر، هر دو نشان داده‌اند که فاصله میان برخورداری از تجهیزات و توان استفاده مؤثر از آنها، همان نقطه‌ای است که بازدارندگی واقعی شکل می‌گیرد.

از همین زاویه، برگزار نشدن رژه امسال را می‌توان بخشی از شرایط متفاوت دفاعی کشور دانست؛ شرایطی که در آن، پیام قدرت الزاماً از مسیر عبور ستون‌های نظامی و نمایش تجهیزات منتقل نمی‌شود و بخش مهمی از آن در سطح آمادگی، تجربه عملیاتی، توان تولید داخلی و قابلیت پاسخ نیروهای مسلح تعریف می‌شود.

به بیان دیگر، امسال محل برگزاری رژه محل اصلی نمایش قدرت نیست؛ میدان، معیار سنجش قدرت دفاعی کشور است.