فرنوش: تحریم و تبعیض از مصادیق آپارتاید علمی است

به گزارش خبرنگار مهر، نشست نخستین کنگره بین المللی مقابله با آپارتاید علمی با موضوع دیپلماسی علم و فناوری و سازوکارهای مقابله با اپارتاید علمی صبح دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد.

غلامرضا فرنوش، دانشیار مرکز تحقیقات بیوتکنولوژی کاربردی دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله و دانشگاه تهران، با اشاره به مفهوم «دیپلماسی علم و فناوری» و مقابله با تبعیض، تحریم و ترور، گفت: این روزها بیش از گذشته با سه واژه یا اصطلاح «تبعیض، تحریم و ترور» مواجه هستیم؛ اگرچه تبعیض و تحریم را سال‌ها داشته‌ایم، اما در دوره اخیر ترور و بمباران نیز شدت گرفته است و مجموع این موارد را می‌توان «تروریسم علمی» و «نسل‌کشی علمی» اطلاق کرد.

دبیر کنگره آپارتاید علمی با اشاره به مفهوم آپارتاید گفت: واژه آپارتاید از پنج مؤلفه تشکیل شده است؛ تفکیک نژادی، سلب حقوق اساسی، اعمال خشونت‌بار، برده‌داری و سرکوب. وقتی این موارد در حوزه علم اتفاق می‌افتد، اصطلاحی وجود دارد که تقریباً طی هفت، هشت یا ۱۰ سال اخیر مصطلح شده و خاستگاه آن ایران است.

وی افزود: در دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله آمدیم برای «آپارتاید علمی» تعریفی ارائه کردیم و گفتیم اگر علم در حوزه نژادی و قومی تبعیض قائل شود، یا تبعیض جنسیتی رخ دهد، همان اتفاقی که متأسفانه امروز تفکر داعشی و طالبان‌گرایی ایجاد می‌کند، یا تبعیض جغرافیایی و سیاسی و همچنین اعمال خشونت‌بار رخ دهد، می‌توان از آن به‌عنوان مصادیق آپارتاید علمی یاد کرد.

فرنوش ادامه داد: از آتش زدن کتابخانه‌ها که سال‌ها قبل، حتی از پیش از میلاد مسیح و در جریان حمله مغول‌ها وجود داشته، تا آتش زدن کتابخانه‌ها در سوریه و عراق و کشتن دانشمندان، که فقط محصول ایران نیست، و در نهایت استثمار، مجموع این موارد زمانی که در حوزه علم اتفاق می‌افتند، «آپارتاید علمی» محسوب می‌شوند.

وی یکی از مصادیق آپارتاید علمی را محدودیت دسترسی به منابع علمی دانست و گفت: دسترسی ما به منابع علمی به این راحتی نیست و تحریم‌ها مانع هستند. برای مثال، زمانی که می‌خواهیم مجله‌ای را ایندکس کنیم، با محدودیت‌هایی مواجه هستیم.

دبیر کنگره آپارتاید علمی با اشاره به خاستگاه این مفهوم در ایران افزود: آقای ابوالقاسمی در دانشگاه نیز این موضوع را مطرح کردند و خاستگاه این موضوع و برگزاری کنگره از همین‌جا شکل گرفت.

وی تصریح کرد: حتی برای ایندکس کردن مجلات نیز با تحریم‌ها مواجه هستیم و جدیداً تحریم‌هایی که ترامپ به دنبال آن است، این وضعیت را بسیار تشدید کرده است. البته تحریم مقالات بسیار زودتر از این موضوع وجود داشته است.

فرنوش ادامه داد: انتشارات اشپرینگر نیز به این موضوع پرداخته و متأسفانه تعدادی از این مجلات می‌گویند بر اساس قوانین اوفک آمریکا نمی‌توانیم مقاله شما را بررسی و منتشر کنیم.

وی از دیگر مصادیق این وضعیت به محدودیت همکاری‌های علمی، فرصت‌های مطالعاتی، اعزام دانشجو، آزمون‌های زبان که به گفته وی این محدودیت‌ها نیز بسیار تشدید شده است، تحریم دانشگاه‌ها، بازداشت و ترور دانشمندان و همچنین بمباران زیرساخت‌های علمی، آموزشی و تحقیقاتی و حتی مدارس اشاره کرد.

دبیر کنگره آپارتاید علمی در ادامه با اشاره به مجله «لنست» اظهار کرد: مستحضرید که مجله لنست معتبرترین مجله حوزه علوم پزشکی و بعد از مجله نیچر، از معتبرترین مجلات است.

وی افزود: در قالب یک کامنت، مقاله‌ای منتشر شد که هرچه توهین بود، به جامعه علمی، پزشکان، مردم و مسئولان انجام داد. موضوع مقاله نیز درباره مرحومه مهسا امینی بود. این موضوع یک کیس پزشکی بود، اما در آن مطالبی مطرح شده بود مبنی بر اینکه پزشکان بیماران را مسموم می‌کنند و مشکلاتی را برای آنها در زندان ایجاد می‌کنند و به مسئولان کشور نیز مطالبی نسبت داده شده بود.

فرنوش گفت: جالب است که در پایان این مطلب، از مولوی نوشته شده بود. استنباط من این است که متأسفانه فکر می‌کنم یک ایرانی آن را نوشته، فقط به اسم آقای «ریچارد» و رفرنس‌های آن نیز به افرادی مانند خانم محمدی، خانم کاظمی و ستار بهشتی ارجاع داده شده بود.

وی ادامه داد: ما دقیقاً دو ماه مقاله‌ای را برای مجله لنست ارسال کردیم. مقاله مراحل مختلف داوری را طی کرد و پس از دو ماه، فقط گفتند متأسفیم و امکان انتشار این مقاله و پاسخ شما را نداریم.

دبیر کنگره آپارتاید علمی افزود: یعنی به‌راحتی چند مورد دروغ را در این کامنت مطرح کردند و کسی به‌عنوان سردبیر مجله علوم پزشکی، پاسخ ما را منتشر نکرد. این خودش یک مصداق آپارتاید علمی است.

فرنوش در ادامه به مورد دیگری اشاره کرد و گفت: درباره صفحه آقای مهرز، یکی از همکاران پزشک ما در بقیه‌الله، این موضوع را تحت عنوان ایشان مصطلح کردند. ایشان یک «لتر تو ادیتور» برای یک مجله آمریکایی Q۱ نوشتند و مقاله اکسپت شد.

وی ادامه داد: اما یک ماه بعد، بدون هیچ توضیح و دلیلی، مقاله را «ریجکت» کردند و دقیقاً این اتفاق مصادف شد با همان روزی که نتانیاهو آن «پیجر طلایی» را به ترامپ داد.

فرنوش همچنین از «ترور علمی» سخن گفت و اظهار کرد: فقط تئوری فیزیکی نیست؛ چیزی است که اکنون در آمریکا و دانشگاه‌های آمریکا نیز سراغ داریم.

وی با اشاره به نامگذاری روز جهانی علم گفت: یونسکو در نوامبر سال ۲۰۰۱، روز علم را با عنوان «علم در خدمت صلح و توسعه» قرار داد. سؤال این است که آیا واقعاً علم اکنون در دنیا در خدمت صلح و توسعه است.

دبیر کنگره آپارتاید علمی افزود: مرکز اخلاق در نشر به‌وضوح اشاره می‌کند که تصمیمات ویراستاری نباید تحت تأثیر منشأ یا کشور صاحب مقاله، از جمله ملیت، قومیت و عقاید باشد.

وی ادامه داد: ما برای اینکه اجماع‌سازی ملی و بین‌المللی برای مقابله با این آپارتاید داشته باشیم، در ابتدا بیشتر از عنوان «آپارتاید علمی» استفاده می‌کردیم، اما در این جنگ ۱۲ روزه، خروجی ما از این کنگره این بود که راهکارهای مقابله را بشناسیم و ظرفیت‌های علمی و همین دیپلماسی علمی را توسعه دهیم.

دبیر کنگره آپارتاید علمی اظهار کرد: محورهای این کنگره چهار محور است که امروز بحث دیپلماسی علم و فناوری یکی از مهم‌ترین محورهایی است که درباره آن گفت‌وگو می‌کنیم.

فرنوش تأکید کرد: سمت و سوی ما فقط این نیست که بگوییم این اتفاقات افتاده است؛ بلکه باید ببینیم برای تقویت جایگاه علمی چه کاری می‌توانیم انجام دهیم و چگونه می‌توانیم به مرجعیت علمی برسیم.

وی ارتقای رتبه‌ها، افزایش همکاری‌های بین‌المللی و حتی ایجاد یک ناشر بین‌المللی را از جمله موضوعات قابل بررسی دانست و گفت: شاید نیاز باشد ما یک پابلیشر بین‌المللی داشته باشیم.

دبیر کنگره آپارتاید علمی درباره زمان برگزاری این رویداد گفت: قرار بود این کنگره را ۲۹ و ۳۰ اردیبهشت برگزار کنیم، اما با جنگ ۱۲ روزه عملاً برگزاری آن به تعویق افتاد.

وی افزود: چون شرایط هنوز تثبیت نشده است، تاریخ جدیدی برای برگزاری کنگره تعیین نکرده‌ایم، ولی امیدواریم تا پایان سال بتوانیم این کنگره را در خدمت استادان ملی و بین‌المللی برگزار کنیم.

فرنوش گفت: این کنگره یک رویداد دو روزه خواهد بود و شامل پنل‌های علمی، پذیرش مقاله، امتیاز بازآموزی، رویداد ایده و کارگاه است. همچنین یک جشنواره فرهنگی و هنری نیز خواهیم داشت که رسانه‌ها می‌توانند در برگزاری آن به ما کمک کنند.

وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای برگزاری این کنگره اظهار کرد: بیش از ۱۲ برنامه و ۶۰ مورد اقدام داشته‌ایم و پنج برنامه زنده تلویزیونی نیز برگزار شده است. همچنین بیش از ۱۰۰ مقاله دریافت شده و در حال نگارش کتابی با عنوان «آپارتاید علمی» هستیم.

فرنوش افزود: با افتخار می‌توانیم بگوییم که در مجموعه دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله، بیش از ۴۰ مقاله در زمینه تحریم‌های علمی و حمایت‌های علمی و همچنین موضوع بمباران زیرساخت‌ها در مجلات ملی و بین‌المللی که ممکن است نمایه‌های اسکوپوس و ISI داشته باشند، منتشر کرده‌ایم و کتابچه آن نیز ان‌شاءالله به‌زودی منتشر خواهد شد.

وی با اشاره به موضوعاتی که در نشست‌های علمی مطرح شده است، گفت: آپارتاید علمی یک اثر لوکال ندارد، بلکه یک اثر گلوبال دارد. مانند اینکه شما در یک کشتی نشسته باشید؛ اگر بخواهید موضوع را تحلیل کنید، وقتی علم آسیب می‌بیند، منطقه آسیب می‌بیند و در نهایت قاره و دنیا نیز آسیب می‌بیند.

فرنوش همچنین به موضوع هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: در موضوع هوش مصنوعی نیز باید توجه داشته باشیم که اگر جست‌وجو کنیم، اصلاً منابع ایرانی را در برخی حوزه‌ها نمی‌بینیم.

وی پیشنهاد جذب دانشجوی بین‌المللی و تقویت حضور علمی ایران در عرصه جهانی را از دیگر موضوعات مطرح‌شده دانست و افزود: در دانشگاه قم یکی از استادان این موضوع را ارائه کرد و خودش درباره علوم انسانی نوشته بود که متأسفانه بیشترین نقش ایران در مرجعیت علمی در این حوزه است.

دبیر کنگره آپارتاید علمی تأکید کرد: باید همکاری‌های بین‌المللی را تشدید کنیم و با توجه به شرایط فعلی و افزایش استفاده از هوش مصنوعی، این موضوع را باید جدی بگیریم.

فرنوش با اشاره به برگزاری کنگره‌های مختلف در سال‌های گذشته گفت: دانشگاه با افتخار طی این چند سال چندین کنگره ملی و بین‌المللی برگزار کرده است؛ از جمله کنگره پژوهش و فناوری دانشگاه علوم پزشکی در سال ۱۴۰۲ و کنگره «در آموخته‌ها» که در سال ۱۴۰۳ در دانشگاه ایران برگزار شد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: تلاش ما این است که مطالب هم در قالب مقاله ارائه شود و هم یک بانک اطلاعاتی از استادان داشته باشیم تا اطلاع‌رسانی به استادان و محققان انجام شود. همچنین ثبت‌نام در کنگره، جذب مصادیق و مستندات و دریافت ایده‌ها از دیگر اقدامات موردنظر است.دانش با ترور خاموش نمی‌شود.