نا اطمینانی شغلی؛ مانع پنهان فرزندآوری خانواده های ایرانی

خبرگزاری مهر، گروه جامعه: هم‌زمان با افزایش فشارهای اقتصادی، نوسانات بازار کار و کاهش قابلیت پیش‌بینی آینده، تصمیم خانواده‌ها برای ازدواج و فرزندآوری نیز بیش از گذشته تحت تأثیر قرار گرفته است. بسیاری از کارشناسان معتقدند موفقیت سیاست‌های جمعیتی تنها با ارائه مشوق‌های مالی محقق نمی‌شود و ایجاد ثبات در بازار کار، امنیت اقتصادی و تقویت امید به آینده، از مهم‌ترین پیش‌نیازهای افزایش فرزندآوری است.

در همین راستا با راضیه مکوندی، پژوهشگر حوزه زنان و خانواده و فارغ‌التحصیل رشته مطالعات زنان و خانواده از دانشگاه الزهرا (س)، که سال‌ها فعالیت علمی، پژوهشی و رسانه‌ای خود را بر مسائل زنان، خانواده و جمعیت متمرکز کرده است، به گفت‌وگو نشستیم تا نقش امنیت شغلی در تصمیم خانواده‌ها برای فرزندآوری، گروه‌های آسیب‌پذیر و الزامات سیاست‌گذاری در این حوزه را بررسی کنیم.

در این گفت‌وگو تلاش کردیم فراتر از نقش درآمد، به تأثیر احساس امنیت شغلی، امید به آینده و ثبات اقتصادی بر تصمیم خانواده‌ها برای فرزندآوری بپردازیم و راهکارهای مؤثر برای کاهش این نگرانی‌ها را بررسی کنیم. در ادامه مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید.

نااطمینانی شغلی چه نقشی در کاهش فرزندآوری دارد؟

مکوندی: اگر اجازه بدهید، پیش از پاسخ به این سؤال به نکته‌ای اشاره کنم. معمولاً وقتی درباره اشتغال صحبت می‌کنیم، ذهن‌ها به سمت درآمد می‌رود؛ در حالی که شغل فقط یک مسئله اقتصادی نیست. اشتغال برای خانواده، به‌ویژه در آغاز زندگی مشترک، منبعی برای امنیت روانی و اجتماعی نیز محسوب می‌شود و این احساس را ایجاد می‌کند که می‌توان برای آینده برنامه‌ریزی کرد.

به همین دلیل، نااطمینانی شغلی یکی از عوامل مهم اما کمتر دیده‌شده در کاهش فرزندآوری است. مسئله فقط پایین بودن درآمد نیست، بلکه این است که خانواده تا چه اندازه آینده خود را قابل پیش‌بینی می‌بیند. ممکن است دو خانواده درآمد مشابهی داشته باشند، اما خانواده‌ای که از ثبات شغلی برخوردار است، با آرامش بیشتری درباره فرزندآوری تصمیم بگیرد، در حالی که خانواده‌ای که هر لحظه نگران از دست دادن شغل یا کاهش درآمد است، حتی با درآمد بیشتر نیز تصمیم خود را به تعویق می‌اندازد.

برای نمونه، فردی که سال‌ها با قراردادهای کوتاه‌مدت کار می‌کند، هر بار با نزدیک شدن به پایان قرارداد، نسبت به آینده شغلی خود دچار تردید می‌شود. طبیعی است که در چنین شرایطی، تصمیم برای فرزندآوری نیز به آینده‌ای موکول شود که امنیت بیشتری احساس شود.

این نگرانی تنها مختص مردان نیست. بسیاری از زنان شاغل نیز نگران‌اند که بارداری یا فرزندآوری، فرصت‌های شغلی و مسیر پیشرفت حرفه‌ای آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، نااطمینانی شغلی، هرچند با شکل‌های متفاوت، هم بر مردان و هم بر زنان اثرگذار است.

پس از جنگ اخیر و پیامدهای اقتصادی آن نیز این مسئله پررنگ‌تر شده است. کاهش فعالیت برخی بنگاه‌های اقتصادی، بیکاری یا وقفه در اشتغال، موجب شده بسیاری از خانواده‌ها تصمیم‌های بلندمدت خود، از جمله فرزندآوری، را به تعویق بیندازند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی تنها درآمد نیست؛ بلکه از بین رفتن احساس امنیت و امید به آینده است.

امنیت شغلی مهم‌تر است یا میزان درآمد؟

مکوندی: این دو موضوع در برابر یکدیگر قرار ندارند و هر دو برای زندگی خانواده اهمیت دارند، اما اگر از منظر تصمیم‌گیری برای فرزندآوری نگاه کنیم، امنیت شغلی معمولاً نقش تعیین‌کننده‌تری دارد.

فرزندآوری تصمیمی برای چند سال آینده است، نه فقط امروز. خانواده‌ها بیش از آنکه به درآمد فعلی خود توجه کنند، به این فکر می‌کنند که آیا در سال‌های آینده نیز توان تأمین نیازهای فرزند را خواهند داشت یا خیر.

ممکن است فردی درآمد بالایی داشته باشد، اما هر چند ماه یک‌بار نگران تمدید قرارداد خود باشد. در مقابل، فرد دیگری درآمد کمتری داشته باشد، اما از ثبات شغلی برخوردار باشد. تجربه نشان می‌دهد خانواده دوم معمولاً با آرامش بیشتری برای فرزندآوری تصمیم می‌گیرد؛ زیرا آینده را قابل پیش‌بینی‌تر می‌بیند.

البته درآمد نیز اهمیت دارد و اگر حداقل نیازهای معیشتی تأمین نشود، خود می‌تواند مانعی جدی باشد؛ اما پس از تأمین حداقل‌ها، آنچه بیش از همه بر تصمیم خانواده اثر می‌گذارد، احساس امنیت نسبت به آینده است.

کدام گروه‌ها بیش از دیگران تحت تأثیر نااطمینانی شغلی قرار می‌گیرند؟

مکوندی: نخستین گروه، زوج‌های جوان و افرادی هستند که در آستانه تشکیل خانواده یا تولد نخستین فرزند قرار دارند. این خانواده‌ها هنوز در حال ساختن پایه‌های زندگی خود هستند و کوچک‌ترین بی‌ثباتی می‌تواند تصمیم آن‌ها را به تعویق بیندازد.

گروه دوم، افرادی هستند که با قراردادهای موقت، پروژه‌ای یا کوتاه‌مدت فعالیت می‌کنند. این افراد حتی اگر درآمد مناسبی داشته باشند، به دلیل نامشخص بودن آینده شغلی، با احتیاط بیشتری درباره فرزندآوری تصمیم می‌گیرند.

شاغلان بخش خصوصی و کسب‌وکارهای کوچک نیز در برابر بحران‌های اقتصادی آسیب‌پذیرتر هستند. تجربه ماه‌های اخیر نشان داد که رکود یا تعطیلی برخی فعالیت‌های اقتصادی، نااطمینانی گسترده‌ای در میان این خانواده‌ها ایجاد کرده است.

زنان شاغل، به‌ویژه زنان تحصیل‌کرده، نیز از دیگر گروه‌های آسیب‌پذیر هستند. نگرانی از دست دادن فرصت‌های شغلی، کند شدن مسیر پیشرفت حرفه‌ای یا دشواری بازگشت به بازار کار پس از زایمان، می‌تواند تصمیم آن‌ها برای فرزندآوری را تحت تأثیر قرار دهد.

همچنین بسیاری از خانواده‌های دارای یک فرزند، برای تصمیم به فرزند دوم یا سوم، بیش از هر چیز به ثبات اقتصادی و امنیت شغلی توجه می‌کنند.

برای کاهش این نگرانی‌ها چه سیاست‌هایی باید در اولویت قرار گیرد؟

مکوندی: به اعتقاد من، سیاست‌های جمعیتی نباید جدا از سیاست‌های اشتغال و اقتصاد دیده شوند. تا زمانی که خانواده نسبت به آینده شغلی و اقتصادی خود احساس ناامنی کند، طبیعی است که تصمیم‌های بلندمدت مانند فرزندآوری را به تعویق بیندازد.

در شرایط امروز، حفظ اشتغال‌های موجود و بازگرداندن ثبات به بازار کار، حتی از ایجاد فرصت‌های شغلی جدید نیز مهم‌تر است. هر شغلی که حفظ می‌شود، در واقع بخشی از امنیت روانی یک خانواده نیز حفظ خواهد شد.

در کنار آن، لازم است برای افرادی که بر اثر شرایط اقتصادی اخیر شغل خود را از دست داده‌اند، برنامه‌های حمایتی مؤثر و مسیر بازگشت به بازار کار طراحی شود. همچنین حمایت از زوج‌های جوان، تقویت امنیت شغلی زنان، اجرای کامل قوانین حمایت از مادران شاغل و توسعه محیط‌های کار خانواده‌دوست باید در اولویت قرار گیرد.

واقعیت این است که امروز بسیاری از خانواده‌ها علاوه بر اشتغال، درباره مسکن، تورم، آینده فرزندان و ثبات زندگی نیز نگرانی دارند. این نگرانی‌ها واقعی است و نمی‌توان تنها با توصیه‌های فرهنگی یا مشوق‌های کوتاه‌مدت آن‌ها را برطرف کرد.

به همین دلیل، مهم‌ترین وظیفه سیاست‌گذار در شرایط فعلی، بازگرداندن احساس امنیت، ثبات و امید به آینده است. هر سیاستی که آینده را برای خانواده‌ها قابل پیش‌بینی‌تر کند، می‌تواند زمینه تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر و مطمئن‌تر برای فرزندآوری را نیز فراهم سازد.