«شیریکی‌ پیچ»سیرجان درایستگاه فراموشی؛ گره‌های کوری که متولیان نگشودند

خبرگزاری مهر – گروه استان‌ها: شهریورماه سال ۱۳۹۶ بود که اخبار مسرت‌بخشی از سوی شورای جهانی صنایع‌دستی منتشر شد و روستای دارستان سیرجان پس از ارزیابی‌های دقیق کارشناسان بین‌المللی، به عنوان روستای جهانی گلیم ثبت جهانی شد، اما شاید کمتر کسی باور می کند چند سال بعد حتی دیگر در خاطر کسی نمانده باشد که این روستای ثبت جهانی شده است و هیچ اقدام موثری در راستای معرفی این گلیم و یا بهره بردن از مواهب اقتصادی این ثبت جهانی انجام نشود.

ثبت جهانی روستای تاریخی دارستان به عنوان دهکده جهانی شیریکی‌پیچ در زمان خود با مانور رسانه‌ای بسیار پرحجمی از سوی مسئولان وقت میراث‌فرهنگی استان کرمان، نمایندگان مجلس و متولیان استانی و ملی همراه شد و در آن روزها وعده‌های زیادی برای ایجاد تحول شگرف در اقتصاد بومی، توسعه صادرات غیرنفتی، حل مشکلات معیشتی بافندگان و معرفی گلیم سیرجان به عنوان یکی از برندهای برجسته ایران در بازارهای جهانی داده شد.

اما با گذشت سال‌ها از آن هیاهو، خروجی ملموسی برای جامعه بافندگان حاصل نشده و وضعیت واقعی این هنر نشان می‌دهد که ثبت جهانی تنها در حد یک نشان افتخار روی کاغذ باقی مانده است.

گلیم شریکی پیچ چیست؟

گلیم شیریکی‌پیچ سیرجان یک دست‌بافته معمولی نیست، بلکه شاهکاری منحصربه‌فرد از تلفیق تکنیک‌های قالی‌بافی و گلیم‌بافی است که آن را از سایر صنایع‌دستی مشابه در جهان متمایز می‌کند.

در گلیم‌های معمولی که به تخت‌باف معروف هستند، پودها نقش اصلی را در شکل‌گیری طرح و رنگ ایفا می‌کنند، اما در شیریکی‌پیچ داستان کاملاً متفاوت است.

در این هنر اصیل، پود هیچ‌گونه نقشی در نمای ظاهری دست‌بافته ندارد و تنها مسئولیت استحکام‌بخشی و گره‌زدن تارها را ایفا می‌کند.

تمام نقش و نگارهای خیره‌کننده آن برآمده از ذوق، فرهنگ و ذهن خلاق زنان و دختران ایلات و عشایر منطقه سیرجان است که با گره زدن نخ‌های پشمی به دور تارها خلق می‌شود.

استفاده از رنگ‌رزان کاملاً سنتی، بهره‌گیری از مواد طبیعی گیاهی و ارگانیک، استحکام فیزیکی و مقاومت سایشی فوق‌العاده بالا در برابر مرور زمان، و قابلیت تنوع کاربردی از زیرانداز و تابلو گرفته تا طراحی دکوراسیون داخلی، مبلمان، پوشاک و اکسسوری‌های مدرن، تنها بخشی از قابلیت‌های فنی و هنری این اثر ارزشمند محسوب می‌شود که می‌تواند در بازارهای بین‌المللی با گران‌ترین دست‌بافته‌های جهانی به رقابت بپردازد.

گنجی که به باد رفت

با وجود چنین قابلیت‌های ساختاری و اقتصادی برجسته‌ای، پرسش مهم این است که چرا شیریکی‌پیچ پس از ثبت جهانی نتوانست جایگاه واقعی خود را پیدا کند و چرا متولیان امر به این پتانسیل کم‌نظیر بی‌توجهی کردند.

بررسی‌های میدانی و گفتگو با فعالان این حوزه نشان می‌دهد که نخستین عامل در آسیب‌شناسی این بی‌توجهی، حاکم بودن «نگاه رویدادمحور» در بدنه مدیریتی استان و کشور است.

مسئولان وقت ثبت جهانی را به عنوان نقطه پایان کار تلقی کردند و پس از برگزاری جشن‌ها و افتتاحیه‌های تشریفاتی، برنامه جامع، سند برنامه‌ریزی یا بودجه عملیاتی مستمری برای پسا تثبیت و توسعه بازار گلیم تعریف نکردند.

دلیل دوم بی‌توجهی متولیان، غفلت کامل از ایجاد «زیرساخت‌های زنجیره ارزش» است.

در طول تمام این سال‌ها، نهادهای متولی از تاسیس پایانه تخصصی صادرات گلیم، ایجاد خانه تخصصی گلیم در سیرجان و راه‌اندازی مراکز نوآوری و طراحی متناسب با نیاز روز بازارهای جهانی بازماندند.

عدم حمایت از تشکیل تعاونی‌های قدرتمند و سازمان‌یافته تولیدی سبب شد تا خلاء موجود توسط واسطه‌ها و دلالان پر شود. این دلالان گلیم‌های باارزش را با نازل‌ترین قیمت از بافندگان محروم روستایی خریداری کرده و با چند برابر قیمت در تهران یا خارج از کشور به فروش می‌رسانند، در حالی که سهم بافنده اصیل چیزی جز دستمزد ناچیز و مشکلات جسمی ناشی از بافت نبوده است.

علاوه بر این، چالش‌های ساختاری در حوزه حمایت‌های حمایتی و بیمه‌ای ضربه جبران‌ناپذیری به پیکره این صنعت وارد کرد.

مشکل بیمه قالی‌بافی و ناتوانی دستگاه‌های استانی در تامین اعتبارات لازم جهت امنیت شغلی بافندگان، موجب ناامیدی شدید نسل جوان و انصراف آنان از ادامه راه نیاکانشان شد.

همچنین فقدان دیپلماسی فعال اقتصادی از سوی اداره‌کل میراث فرهنگی و سازمان صنعت، معدن و تجارت برای برپایی نمایشگاه‌های اختصاصی در خارج از کشور و معرفی این برند به سفارتخانه‌ها و بازرگانان خارجی، گلیم سیرجان را در انزوای کامل بین‌المللی قرار داد.

این در حالی است که گلیم شیریکی‌پیچ سیرجان ظرفیت‌های مغفول‌مانده فراوانی دارد که در صورت بازنگری در سیاست‌های مدیریتی می‌تواند به یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد منهای نفت در استان کرمان تبدیل شود.

تلفیق نقوش شیریکی‌پیچ با حوزه مد، پوشاک و معماری داخلی مدرن، و همچنین راه‌اندازی بسترهای تجارت الکترونیک برای فروش به خریداران بین‌المللی، پتانسیل‌های عظیمی هستند که بدون استفاده رها شده‌اند.

لوح افتخاری که سال‌ها پیش توسط یونسکو به سیرجان اهدا شد، زمانی ارزش واقعی خواهد داشت که آثار آن در سفره بافندگان محروم و رونق اقتصادی استان کرمان دیده شود و تا زمانی که نگاه مسئولان به صنایع‌دستی در حد گزارش‌های آماری و ژست‌های رسانه‌ای باقی بماند، دارهای گلیم سیرجان یکی پس از دیگری خاموش خواهند شد و این هنر اصیل جهانی در پیچ‌وخم بی‌توجهی‌ها به فراموشی خواهد پیوست.

گره‌ بر دستان فاطمه؛ وقتی ثمره «ثبت جهانی» به جیب دلالان می‌رود

انگشتان پینه‌بسته فاطمه ۵۲ ساله، لابلای تارهای دار گلیم در هم می‌تند؛ کادری روان و بی‌نقص از هنری که ۳۰ سال از عمرش را پای آن گذاشته است.

او از زنان بافنده قدیمی دهکده جهانی دارستان سیرجان است؛ اما به گفته خودش، سفره بافندگانش روزبه‌روز کوچک‌تر می‌شود.

فاطمه، با اشاره به روزهای پس از ثبت جهانی گلیم سیرجان می‌گوید: آن روزها همه مسئولان آمدند، عکس گرفتند، لوح را نشان دادند و رفتند، اما واقعیت زندگی بافنده‌ها هیچ تغییری نکرد.

وی می‌افزاید: بافندگان گمان می‌کردند با ثبت جهانی، دست واسطه‌ها و دلالان کوتاه می‌شود و امکان فروش مستقیم فراهم خواهد شد، اما هنوز هم همان دلالان حرف اول و آخر را در بازار می‌زنند و دست‌بافته چند میلیونی آنان را با نازل‌ترین قیمت خریداری کرده و در تهران و خارج از کشور با چند برابر قیمت می‌فروشند.

به اذعان این بافنده سیرجانی، سهم هنرمند بومی از این هنر جهانی، تنها دیسک کمر، ضعف چشم و دستمزد ناچیزی است که حتی هزینه استهلاک بدنشان را هم تأمین نمی‌کند.

گرانی سرسام‌آور مواد اولیه چالش دیگری است که فاطمه به آن اشاره می‌کند.

وی توضیح می‌دهد که قیمت نخ پشمی و رنگ‌های طبیعی نسبت به سال گذشته جهش چند برابری داشته و بافندگان خرد دیگر توان مالی برای خرید مواد اولیه مرغوب را ندارند.

همین موضوع سبب شده تا بافندگان مجبور شوند مواد اولیه را به‌صورت امانی از دلالان بگیرند؛ اتفاقی که تعیین قیمت نهایی دست‌بافته را کاملاً در اختیار واسطه‌ها قرار می‌دهد و دستمزد بافنده را به حداقل ممکن می‌رساند.

وی مهم‌ترین خواسته جامعه بافندگان از اداره‌ کل میراث‌فرهنگی و متولیان استانی را ایجاد پایانه و بازارچه فروش مستقیم بدون حضور واسطه‌ها و همچنین تجدیدنظر در سخت‌گیری‌های حمایتی می‌داند.

کاهش تعداد بافندگان

زهرا ۲۸ ساله، نماینده نسل جدیدی از بافندگان سیرجانی است که با وجود داشتن مدرک دانشگاهی، به دلیل عشق به هنر اجدادی‌اش پای دار گلیم شیریکی‌پیچ نشسته است، اما از احتمالی سخن می‌گوید که شاید به‌زودی دار گلیمش را برای همیشه جمع کند.

وی از قطع بیمه شان به بهانه های عجیب از جمله نبود چند دقیقه در کنار دار قالی گلایه مند است.

به اعتقاد این بافنده جوان، وقتی نسل جدید می‌بیند که بافندگان قدیمی پس از 30 سال کار سخت پای دار، نه از حقوق بازنشستگی برخوردارند و نه چتر حمایتی درمانی درستی دارند، هیچ انگیزه‌ای برای ماندن در این مسیر پیدا نمی‌کنند.

وی یادآور می‌شود: بافت شیریکی‌پیچ به دلیل تکنیک‌های خاص گره‌زنی، آسیب‌های شدیدی به مچ دست، گردن و بینایی وارد می‌کند، اما هنوز این هنر در زمره مشاغل سخت و زیان‌آور قرار نگرفته است.

زهرا، راه نجات این هنر اصیل از خطر انقراض را کوتاه شدن دست دلالان از طریق راه‌اندازی بسترهای فروش اینترنتی، ارائه تسهیلات کم‌بهره برای تأمین مواد اولیه مرغوب و بازگرداندن سهمیه‌های بیمه می‌داند و هشدار می‌دهد که اگر مسئولان به جای ژست‌های رسانه‌ای اقدام عملی انجام ندهند، تا چند سال دیگر هیچ دای در سیرجان برپا نخواهد ماند.

بی‌توجهی به برندسازی جهانی صنایع‌دستی

بی‌توجهی به برندسازی جهانی صنایع‌دستی، موضوعی است که کارشناسان این حوزه نیز بر آن صحه می‌گذارند.

یک کارشناس و پژوهشگر میراث‌فرهنگی و صنایع‌دستی استان کرمان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با انتقاد شدید از رها شدن ظرفیت‌های گلیم شیریکی‌پیچ، وضعیت امروز روستای جهانی «دارستان» سیرجان را زنگ خطری جدی برای اصالت این هنر-صنعت می‌داند.

دارستان سنبلی از وضعیت بافندگان است

مریم زرباف، با اشاره به انتظاراتی که پس از ثبت جهانی ایجاد شد، می‌گوید: ثبت دارستان به‌عنوان دهکده جهانی شیریکی‌پیچ در یونسکو، یک فرصت تاریخی برای زیرساخت‌سازی و چرخه ثروت در منطقه بود، اما متأسفانه متولیان امر به نصب لوح و مانورهای رسانه‌ای بسنده کردند.

وی تأکید می‌کند: طی سال‌های اخیر هیچ ساختار حمایتی پایداری برای روستای دارستان ایجاد نشد؛ نه دبیرخانه دائمی و فعال شهر جهانی به معنای واقعی شکل گرفت و نه پایانه تخصصی صادرات و مرکز نوآوری در منطقه راه‌اندازی شد.

به گفته این پژوهشگر، نتیجه این بی‌توجهی‌های چندساله، بیش از همه به چشم بافندگان بومی و اهالی دارستان رفته است.

زرباف، می گوید: وقتی بافنده روستایی می‌بیند که هنر دستش با وجود داشتن مهر سازمان‌های بین‌المللی، همچنان گرفتار دلال‌بازی است، مواد اولیه گران به دستش می‌رسد و از اولیه حقوق حمایتی و درمانی محروم است، ناچار می‌شود دار گلیم را جمع کند.

وی می افزاید: این روند باعث شده که دارهای بافت یکی‌یکی در روستای دارستان خاموش شوند و با انصراف نسل جوان، خطر انقراط نسلی و آسیب به بافت اجتماعی و سنتی این دهکده جهانی بیش از هر زمان دیگری احساس شود.

این فعال صنایع‌دستی یادآور می‌شود: اگر مسئولان هرچه سریع‌تر برای احیای اقتصادی روستای دارستان، ایجاد تعاونی‌های واقعی فروش و تضمین امنیت شغلی بافندگان سیرجانی اقدام نکنند، عنوان دهکده جهانی شیریکی‌پیچ تنها به نمایشی تشریفاتی در تاریخ میراث‌فرهنگی استان کرمان بدل خواهد شد.

شیریکی‌پیچ پیشران اقتصاد بومی سیرجان

سرپرست فرمانداری ویژه سیرجان نیز گلیم شیریکی‌پیچ را شناسنامه فرهنگی و مزیت مطلق اقتصادی این شهرستان دانست و بر اجرای برنامه‌های هدفمند جهت حمایت از بافندگان، تسهیل صادرات و احیای جایگاه روستای جهانی دارستان تأکید کرد.

سیدرحیم رضوی‌نسب، در گفت‌وگوی با خبرنگار مهر، با تشریح ابعاد هنری و فنی این دست‌بافته اصیل اظهار داشت: گلیم شیریکی‌پیچ تنها یک محصول تزئینی یا زیرانداز ساده نیست، بلکه شناسنامه هویت فرهنگی، تاریخ کهن و زیست‌بوم اقتصادی مردم سیرجان به‌ویژه ایلات و عشایر منطقه است و آنچه این هنر را در تمام جهان متمایز و استثنایی کرده، تکنیک پیچیده و منحصربه‌فرد بافت آن است.

وی گفت: در گلیم‌های معمولی، پود نقش اصلی را در شکل‌گیری طرح ایفا می‌کند، اما در شیریکی‌پیچ، هنر اصلی در گره خوردن نخ‌های رنگین پشمی به دور تارهاست و پود تنها وظیفه استحکام‌بخشی را دارد که این ساختار خاص سبب شده که شیریکی‌پیچ ترکیبی از ظرافت قالی و استحکام گلیم باشد و ظاهری برجسته، بادوام و خیره‌کننده پیدا کند.

وی با اشاره به ظرفیت‌های مغفول‌مانده این اثر جهانی در چرخه تولید و ارزآوری افزود: در دنیای امروز که ارزش صنایع‌دستی ارگانیک و اصیل بسیار بالاست، شیریکی‌پیچ به دلیل بهره‌گیری از رنگ‌های طبیعی و گیاهی، نقش‌مایه‌های ذهنی و قابلیت انطباق با طراحی‌های مدرن، یک مزیت مطلق اقتصادی برای شهرستان سیرجان محسوب می‌شود.

سرپرست فرمانداری ویژه سیرجان ادامه داد: ما ظرفیت این را داریم که شیریکی‌پیچ را به یکی از پیشران‌های اصلی صادرات غیرنفتی و اشتغال پایدار خانواده‌محور در سطح استان کرمان تبدیل کنیم.

رضوی‌نسب، با تاکید بر برنامه‌های عملیاتی فرمانداری سیرجان برای حمایت مستقیم از بافندگان خاطرنشان کرد: حمایت از جامعه زحمت‌کش بافندگان به‌ویژه در روستای جهانی دارستان را در اولویت کاری خود قرار داده ایم و در گام اول، پیگیری‌های جدی را با همکاری اداره‌کل تامین اجتماعی استان آغاز کرده‌ایم تا مانع از قطع بیمه قالی‌بافی شویم و امکان ثبت‌نام جدید را برای بافندگان واقعی فراهم کنیم.

باید گفت امنیت شغلی و درمانی نخستین حق این هنرمندان است و باید منتظر بود و دید آیا مسئولان میراث فرهنگی استان کرمان برنامه ای برای استفاده از آثار ثبت جهانی کرمان برای توسعه اقتصاد استان دارند یا این پرونده ها در اتاق های اداری خاک خواهند خورد.