زنگ خطر «قرص برنج» در انبارهای کوچک و منازل؛ راهکارهای ایمن چیست؟

خبرگزاری مهر، گروه استان ها- رها افشار: برنج به‌ عنوان یکی از مهم‌ترین محصولات کشاورزی و غذایی کشور، پس از برداشت و در مراحل شالیکوبی و انبارداری با تهدید جدی آفات انباری مواجه است؛ آفت‌ هایی که در صورت رعایت نکردن اصول بهداشتی و شرایط مناسب می‌توانند خسارت اقتصادی قابل توجهی به محصول و کشاورزان وارد کنند.

انبارهای سنتی، شالیکوبی‌ها و محل‌هایی که اصول بهداشت و نگهداری محصول در آنها به‌درستی رعایت نمی‌شود، از مهم‌ترین کانون‌های رشد و تکثیر آفات انباری محسوب می‌شوند.

بر اساس گزارش‌های موجود، میزان خسارت آفات انباری در برخی انبارهای سنتی روستایی گاه به حدود ۸۰ درصد می‌رسد، در حالی که این میزان در انبارهای استاندارد می‌تواند به حدود پنج تا ۱۰ درصد کاهش یابد. کارخانه‌های شالیکوبی نیز به دلیل تجمع بقایای محصول، از قبیل دانه‌های شکسته و آرد برنج، از کانون‌ های مهم آلودگی و تکثیر آفات انباری محسوب می‌شوند.

در این میان، استفاده خانگی یا توسط کشاورزان از برخی مواد شیمیایی برای جلوگیری از خسارت آفات انباری، به‌ویژه «فسفید آلومینیوم» که در میان مردم با عنوان «قرص برنج» شناخته می‌شود، خود به تهدیدی جدی برای سلامت انسان تبدیل شده است؛ ماده‌ای که استفاده غیرمجاز و غیراصولی از آن خصوصاً در محیط‌های مسکونی می‌تواند پیامدهای مرگباری به همراه داشته باشد.

آفات انباری؛ تهدید پنهان برای برنج

محمود هوشیارفرد عضو کمیته اجرایی برنامه سلامت و ایمنی محصول برنج استان گیلان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت کنترل آفات انباری اظهار کرد: برنج در مراحل مختلف پس از برداشت، به‌ویژه در انبارها و شالیکوبی‌ ها، در معرض انواع آفات انباری قرار دارد و در صورت رعایت نکردن اصول بهداشتی و شرایط مناسب نگهداری، خسارت قابل توجهی به محصول وارد می‌شود.

وی افزود: از مهم‌ترین آفات انباری برنج می‌توان به شپشه دندانه‌دار، سوسک آرد، شپشه برنج، سوسک کشیش، بیدهای آرد و لمبه گندم اشاره کرد که هر کدام به شیوه‌ای به محصول آسیب می‌زنند.

عضو کمیته اجرایی برنامه سلامت و ایمنی محصول برنج استان گیلان ادامه داد: برخی از این آفات با تغذیه از دانه‌های شکسته و آردشده و برخی دیگر با سوراخ کردن دانه یا آلوده کردن آن به فضولات، کیفیت محصول را کاهش می‌دهند.

هوشیارفرد با اشاره به لمبه گندم گفت: این آفت با از بین بردن کامل دانه خسارت زیادی ایجاد می‌کند و از جمله آفات قرنطینه‌ای محسوب می‌شود که کنترل و جلوگیری از گسترش آن اهمیت ویژه‌ای دارد.

گرما و رطوبت؛ شرایط ایده‌آل برای آفات انباری

وی درباره شرایط مناسب برای رشد و تکثیر آفات انباری بیان کرد: دمای بالاتر از ۳۰ درجه سانتی‌گراد، رطوبت نسبی بالاتر از ۶۵ درصد و رطوبت دانه بیش از ۱۳ درصد، شرایط مطلوبی برای افزایش جمعیت آفات انباری و تشدید خسارت آنها فراهم می‌کند.

هوشیارفرد اضافه کرد: با کاهش دمای محیط نگهداری، فعالیت آفات انباری نیز کاهش پیدا می‌کند؛ به‌ گونه‌ای که در دمای حدود ۱۳ تا ۱۵ درجه سانتی‌گراد رشد و فعالیت آنها کُند شده و در دمای کمتر از ۱۰ درجه سانتی‌گراد، فعالیت بسیاری از آنها تقریباً متوقف می‌شود.

وی تأکید کرد: بنابراین کنترل دما و رطوبت محیط انبار در کنار رعایت اصول بهداشتی، یکی از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از آلودگی برنج در انبار است.

پیشگیری، مهم‌تر از مبارزه با آفات انباری است

عضو کمیته اجرایی برنامه سلامت و ایمنی محصول برنج استان گیلان با تأکید بر ضرورت پیشگیری گفت: نخستین گام و مهم‌ترین مرحله در کنترل آفات انباری، جلوگیری از ایجاد شرایط مناسب برای رشد و تکثیر آنهاست.

وی ادامه داد: پاکسازی مکانیکی و نظافت مستمر بخش‌های مختلف خط شالیکوبی، به‌ویژه زیر ماشین‌آلات، نقاله‌ها و الک‌ها و همچنین جمع‌آوری بقایای محصول سال گذشته از محیط انبار پیش از انتقال محصول جدید باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد.

هوشیارفرد تصریح کرد: در زمان فعالیت کارخانه نیز نظافت باید به‌صورت منظم انجام شود و قبل از حمل محصول جدید، عملیات پاکسازی و در صورت نیاز ضدعفونی با مواد شیمیایی مجاز و مطابق دستورالعمل‌های مربوط انجام گیرد.

وی همچنین بر مسدود کردن درزها و شکاف‌های کف و دیوار، عایق‌بندی کف انبار، استفاده از پالت برای چیدن کیسه‌ها و رعایت فاصله مناسب کیسه‌ها از دیوار تأکید کرد.

این کارشناس حوزه سلامت و ایمنی محصول برنج گفت: برنج تازه نباید در کنار برنج باقی‌مانده از سال قبل نگهداری شود و استفاده از کیسه های سالم و نو ترجیحاً از جنس کتان، نیز می‌تواند در کاهش احتمال آلودگی آفات انباری مؤثر باشد.

چرا «قرص برنج» خطرناک است؟

هوشیارفرد درباره استفاده از فسفید آلومینیوم یا همان قرص برنج هشدار داد و گفت: فسفید آلومینیوم یک ماده تدخینی بسیار سمی است که در اثر تماس با رطوبت، گاز فسفین تولید می‌کند و همین گاز عامل اصلی مسمومیت‌های شدید و مرگبار ناشی از این ماده است.

وی افزود: فسفین گازی بی‌رنگ است و بوی آن ممکن است شبیه سیر احساس شود، اما استشمام آن به معنای بی‌خطر بودن نیست و قرار گرفتن در معرض آن می‌تواند موجب مسمومیت شدید گردد.

عضو کمیته اجرایی برنامه سلامت و ایمنی محصول برنج استان گیلان تصریح کرد: خطر اصلی زمانی ایجاد می‌شود که قرص برنج بدون رعایت اصول ایمنی و در محیط‌های بسته یا نزدیک محل زندگی انسان و حیوانات مورد استفاده قرار گیرد.

هوشیارفرد تأکید کرد: استفاده خانگی و غیرعلمی از این ماده به هیچ عنوان قابل توصیه نیست و منع قانونی دارد و کنترل آفات انباری باید با روش‌های استاندارد و تحت نظارت کارشناسان مربوط انجام شود.

«قرص برنج» جایگزین روش‌های علمی نیست

وی با اشاره به ضرورت فرهنگ‌سازی درباره خطرات فسفید آلومینیوم اظهار کرد: تصور اینکه قرص برنج یک راهکار ساده و سریع برای از بین بردن شپشه و سایر آفات است، می‌تواند بسیار خطرناک باشد؛ چراکه ماده‌ای که برای کنترل آفات در شرایط حرفه‌ای و تحت ضوابط خاص کاربرد دارد، نباید در محیط مسکونی مورد استفاده قرار گیرد.

هوشیارفرد افزود: در کشور نیز محدودیت‌ های قانونی برای عرضه و مصرف فسفید آلومینیوم وجود دارد و استفاده از آن برای مصارف خانگی به هیچ وجه مجاز نیست.

راهکارهای ایمن برای نگهداری برنج

عضو کمیته اجرایی برنامه سلامت و ایمنی محصول برنج استان گیلان با اشاره به روش‌های جایگزین گفت: برای حجم‌های محدود برنج، نگهداری محصول در محیط خشک، خنک و بهداشتی یکی از ساده‌ترین راهکارهای پیشگیری است.

وی افزود: بسته‌بندی مناسب، به‌ویژه بسته‌بندی خلأ یا وکیوم، نیز می‌تواند با کاهش اکسیژن در محیط بسته، فعالیت حشرات را محدود کند.

هوشیارفرد استفاده از برخی ترکیبات گیاهی و مواد طبیعی را نیز از دیگر روش‌های مورد توجه دانست و گفت: اسانس های گیاهی با خاصیت دورکنندگی، در صورت استفاده از محصولات تجاری مجاز و استاندارد، می‌توانند در مدیریت آفات انباری برنج مورد استفاده قرار گیرند.

وی درباره استفاده از خاک دیاتومه و پودر کائولن نیز اظهار کرد: این مواد از طریق مکانیسم‌های فیزیکی بر آفات اثر می‌گذارند و برخلاف بسیاری از سموم شیمیایی، ساز و کار اثر آنها بر پایه ایجاد مسمومیت سیستمیک نیست.

هوشیارفرد در عین حال تأکید کرد: در استفاده از خاک دیاتومه و پودر کائولن باید به گریدخوراکی و خلوص، میزان و شیوه کاربرد آنها توجه داشت.

اتمسفر کنترل‌شده؛ راهکاری برای انبارهای بزرگ

وی درباره روش‌های مورد استفاده در انبارهای بزرگ و سیلوها گفت: در مقیاس‌های بزرگ می‌توان از فناوری‌هایی مانند اتمسفر کنترل‌شده استفاده کرد که در آن با تغییر ترکیب گازهای موجود در محیط نگهداری، شرایط برای ادامه فعالیت آفات نامناسب می‌شود.

عضو کمیته اجرایی برنامه سلامت و ایمنی محصول برنج استان گیلان افزود: استفاده از گازهای بی‌اثر مانند نیتروژن و سایر روش‌های کنترل‌شده می‌تواند در مدیریت آفات انباری، بدون اتکا به روش‌های پرخطر و غیرمجاز، مورد توجه قرار گیرند.

شالیکوبی‌ها؛ حلقه مهم در زنجیره کنترل آفات انباری

هوشیارفرد با تأکید بر نقش شالیکوبی‌ها در سلامت محصول اظهار کرد: یکی از نقاط مهم در کنترل آفات انباری، توجه به وضعیت بهداشتی کارخانه‌های شالیکوبی است؛ چراکه بقایای برنج، دانه‌های شکسته و مواد آردی‌شده می‌توانند در بخش‌های مختلف خط تولید باقی بمانند و محل تغذیه و تخم‌گذاری آفات شوند.

وی ادامه داد: پاکسازی نقاط کور خط تولید، از جمله پوست‌کن، الک‌ها، نوارهای نقاله و جداکننده‌ها باید به‌صورت جدی انجام شود و در پایان فصل یا هنگام توقف کار، شست‌وشو با بخار و پاکسازی دقیق این قسمت‌ها اهمیت زیادی دارد.

هوشیارفرد گفت: استفاده از بخارداغ در شرایط مناسب و طبق دستورالعمل‌های فنی می‌تواند در از بین بردن تخم‌ها و لاروهایی که در درزها و نقاط پنهان خط تولید باقی مانده‌اند، مؤثر باشد.

فرهنگ‌سازی؛ حلقه مفقوده مقابله با «قرص برنج»

این کارشناس حوزه سلامت و ایمنی محصول برنج در پایان تصریح کرد: مسئله اصلی در مورد قرص برنج، صرفاً یک ماده شیمیایی نیست، بلکه موضوع به آگاهی عمومی درباره نحوه صحیح نگهداری محصول و شناخت خطرات مواد تدخینی بازمی‌گردد.

وی تأکید کرد: خانواده‌ ها و صاحبان انبارهای کوچک نباید برای مقابله با شپشه و سایر آفات انباری، به استفاده خودسرانه از فسفید آلومینیوم روی بیاورند و در صورت مشاهده آلودگی، باید از روش‌های ایمن و توصیه‌های کارشناسان جهاد کشاورزی و مراکز تخصصی بهره بگیرند.

ضرورت عبور از روش‌های پرخطر در نگهداری برنج

برنج سالم، تنها محصولی نیست که در مزرعه بدون آفت تولید شده باشد؛ سلامت این محصول از مزرعه تا سفره، به مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه در مراحل پس از برداشت، شالیکوبی، بسته‌بندی و انبارداری وابسته است.

کنترل دما و رطوبت، پاکیزگی مستمر انبار و شالیکوبی، عدم اختلاط محصول تازه با برنج قدیمی، بسته‌بندی مناسب و استفاده از روش‌های علمی کنترل آفات انباری می‌تواند خطرات مربوط به مصرف مواد شیمیایی غیرمجاز را به حداقل برساند.

در این میان، فسفید آلومینیوم یا قرص برنج ماده‌ای نیست که بتوان با آن مانند یک حشره‌کش معمولی خانگی برخورد کرد؛ چراکه استفاده نادرست و غیرموجه از آن می‌تواند سلامت انسان را به‌ طور جدی تهدید کند. از این رو، آگاهی‌ رسانی، پیشگیری و استفاده از روش‌ های استاندارد و مورد تأیید کارشناسان، مهم‌ ترین مسیر برای حفاظت همزمان از محصول برنج و سلامت مصرف‌کنندگان است.