سرشماری مسکن در دوگانه شهر و روستا؛شهرداری‌ها پول ندارند، روستاها آمار

خبرگزاری مهر، گروه استانها: آمار فقط مجموعه‌ای از اعداد روی کاغذ نیست، پشت هر عدد جمعیتی، یک مدرسه، یک مرکز درمانی، یک جاده، یک شبکه آب و فاضلاب، یک سهم بودجه، یک برنامه اشتغال و در نهایت آینده یک منطقه قرار دارد.

وقتی جمعیت یک روستا کمتر یا بیشتر از واقعیت ثبت شود، وقتی خانواری به شهر مهاجرت کرده اما همچنان در آمار محل قبلی باقی مانده باشد، وقتی یک محله توسعه پیدا کرده اما هنوز نشانی دقیق و اطلاعات مکانی آن در سامانه‌ها ثبت نشده باشد، تصمیم‌گیری نیز بر پایه تصویری ناقص انجام خواهد شد.

به همین دلیل سرشماری نفوس و مسکن صرفاً یک عملیات آماری نیست، یکی از مهم‌ترین ابزارهای شناخت جغرافیای جمعیتی و مسکونی کشور و مبنایی برای برنامه‌ریزی‌های اقتصادی، اجتماعی و عمرانی است.

از سرشماری کاغذی تا آمار ثبتی

آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن کشور در سال ۱۳۹۵ با روش سنتی انجام شد، مأموران سرشماری با مراجعه به خانوارها اطلاعات جمعیتی و مسکونی را ثبت کردند که بر اساس نتایج آن سرشماری، جمعیت کهگیلویه و بویراحمد ۷۱۳ هزار و ۵۲ نفر اعلام شد.

اما در فاصله نزدیک به یک دهه پس از آن، ساختار جمعیتی استان ثابت نمانده است، مهاجرت، توسعه شهرها، گسترش سکونتگاه‌ها، تغییر الگوی خانوار، جابه‌جایی جمعیت روستایی و عشایری و توسعه حاشیه شهرها، چهره جمعیتی استان را تغییر داده است.

بر اساس آخرین به‌روزرسانی اعلام‌شده از سوی ثبت احوال کهگیلویه و بویراحمد، جمعیت استان به ۷۸۵ هزار و ۲۰۵ نفر رسیده است؛ یعنی نسبت به جمعیت ثبت‌شده در سرشماری ۱۳۹۵ حدود ۱۰.۱ درصد افزایش نشان می‌دهد.

اما همین‌جا یک تفاوت مهم وجود دارد، عدد جدید، نتیجه سرشماری عمومی سال ۱۴۰۵ نیست، بلکه جمعیت به‌روزشده بر اساس اطلاعات ثبتی است، اتفاقاً همین تفاوت، اهمیت سرشماری جدید را بیشتر می‌کند زیرا قرار است این بار دستگاه‌های مختلف، اطلاعات خود را در کنار یکدیگر قرار دهند تا تصویری به‌روزتر و دقیق‌تر از جمعیت، خانوار و مسکن به دست آید.

سرشماری ۱۴۰۵ برای نخستین بار در کشور با تکیه بر داده‌های ثبتی و روش ترکیبی اجرا می‌شود و اطلاعات سامانه‌های دستگاه‌های مختلف در کنار خوداظهاری و عملیات تکمیلی مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

چرا سرشماری امسال با سال ۱۳۹۵ متفاوت است؟

تفاوت اصلی این دوره با سال ۱۳۹۵ فقط در الکترونیکی شدن فرآیند نیست، فلسفه جمع‌آوری اطلاعات نیز تغییر کرده است.

در مدل سنتی، بخش بزرگی از اطلاعات از طریق مراجعه مأمور به خانوار و تکمیل پرسشنامه به دست می‌آمد، اما در روش جدید قرار است داده‌های موجود در پایگاه‌های اطلاعاتی دستگاه‌های اجرایی مبنای تولید آمار قرار گیرد و در صورت وجود نقص، از خوداظهاری و عملیات میدانی برای تکمیل اطلاعات استفاده شود.

بر اساس برنامه اعلام‌شده، مرحله دریافت داده‌های پایه از دستگاه‌های اجرایی از اول شهریور آغاز شده، خوداظهاری اینترنتی از اول مهر انجام می‌شود و عملیات میدانی و تلفنی برای تکمیل اطلاعات نقاط تحت پوشش قرار نگرفته از اول آبان در دستور کار قرار خواهد گرفت.

هدف روشن است، کاهش هزینه و زمان، کاهش خطاهای انسانی، افزایش سرعت تولید آمار و رسیدن به تصویری دقیق‌تر از وضعیت جمعیت و مسکن.

اما پرسش اصلی برای کهگیلویه و بویراحمد اینجاست:آیا همه داده‌های مورد نیاز در استان به‌روز، کامل و قابل تطبیق هستند؟

نقاط کور؛ جایی که عددها به واقعیت نمی‌رسند

کهگیلویه و بویراحمد استانی با پراکندگی جمعیتی، مناطق روستایی گسترده، سکونتگاه‌های عشایری، مهاجرت روستا به شهر و توسعه سریع برخی مناطق شهری است و همین ویژگی‌ها باعث می‌شود اجرای یک سرشماری مبتنی بر داده‌های ثبتی در استان، هم فرصت باشد و هم یک آزمون جدی.

معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار کهگیلویه و بویراحمد در جلسه ستاد سرشماری بر همین مسئله دست گذاشت و خواستار شناسایی نقاط کور آماری استان شد.

احسان عسکری تأکید کرد: در گذار از روش‌های سنتی به فرآیندهای مدرن جمع‌آوری داده، ممکن است در برخی نقاط اطلاعات به‌صورت کامل دریافت نشود و باید مناطق دارای احتمال نقص آماری پیش از اجرای مراحل اصلی شناسایی شوند.

این هشدار زمانی جدی‌تر می‌شود که بدانیم بخشی از جمعیت استان در مناطق دورافتاده، روستایی و عشایری زندگی می‌کنند، مناطقی که ممکن است اطلاعات ثبتی آنها با واقعیت میدانی فاصله داشته باشد.

شهر با مشکل اعتبار، روستا با مشکل آمار

فرماندار بویراحمد در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت اجرای سرشماری مسکن در این شهرستان اظهار کرد: برنامه اولیه بر اجرای طرح در شهر یاسوج متمرکز بود، اما در ادامه مشکلات مالی و اعتباری به یکی از موانع اجرای کار تبدیل شد.

عباس بهشتی افزود: قراردادهایی با دهیاران و شهرداران منعقد شده و بخشی از اقدامات نیز انجام شده است، اما به دلیل بدهی‌ها و مشکلات مالی، شهرداری‌ها این موضوع را از اولویت‌های خود خارج کرده‌اند و ادامه کار با مشکل مواجه شده است.

وی در ادامه به وضعیت روستاها اشاره کرد و گفت: یکی از دغدغه‌های مهم، روستاهای دارای سکنه و دسترسی به اطلاعات دقیق جمعیتی آنهاست.

فرماندار بویراحمد بیان کرد: در روستاهای بومی و ایرانی، نام‌گذاری در حال انجام است، اما در بسیاری از این نقاط مبنای آماری مشخص و دقیقی وجود ندارد.

وی همچنین از وجود بیش از ۲۰ هزار نفر جمعیت پراکنده در نقاط مختلف خبر داد و گفت: این میزان جمعیت تقریباً معادل جمعیت یکی از شهرستان‌های استان است و باید مشخص شود اگر این افراد جابه‌جا یا مهاجرت کنند، اطلاعات مربوط به جابه‌جایی و کوچ آنها چگونه در نظام آماری کشور ثبت خواهد شد.

بهشتی تأکید کرد: آمارگیری باید جامع باشد و در کنار جمعیت و مسکن، حوزه‌هایی مانند عشایر و کشاورزی نیز مورد توجه قرار گیرد.

وقتی آدرس هم بخشی از آمار می‌شود

معاون آمار، نقشه و اطلاعات مکانی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کهگیلویه و بویراحمد، نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، مهم‌ترین تفاوت سرشماری ۱۴۰۵ را استفاده از داده‌های دستگاه‌های اجرایی عنوان کرد.

محمدتقی محمدی گفت: سرشماری نفوس و مسکن ۱۴۰۵ برای نخستین بار به روش «ثبتی‌مبنا» اجرا می‌شود و اطلاعات موجود در سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی در تولید آمار مورد استفاده قرار می‌گیرد.

وی افزود: این روش می‌تواند با کاهش زمان، هزینه و خطای انسانی، امکان دسترسی سریع‌تر به نتایج آماری را فراهم کند.

معاون آمار، نقشه و اطلاعات مکانی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان، یکی از الزامات مهم اجرای این طرح را تکمیل اطلاعات مکانی دانست و گفت: همکاری با اداره پست، شهرداری‌ها، بخشداری‌ها و دهیاری‌ها برای نام‌گذاری معابر و تکمیل اطلاعات مکانی در استان در حال انجام است.

وی وجود برخی معابر فاقد نام را از جمله چالش‌های پیش‌روی اجرای سرشماری دانست و افزود: روند آماده‌سازی زیرساخت‌ها و پیش‌نیازهای اجرای سرشماری با همکاری دستگاه‌های اجرایی در حال انجام است.

ثبت احوال؛ حلقه اتصال داده‌های جمعیتی

در سوی دیگر این زنجیره، ثبت احوال قرار دارد؛ دستگاهی که اطلاعات هویتی یکی از پایه‌های اصلی سرشماری ثبتی‌مبنا محسوب می‌شود.

مدیرکل ثبت احوال کهگیلویه و بویراحمد هم در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به تغییر رویکرد سرشماری از مدل سنتی به ثبت‌مبنا، از آمادگی کامل ثبت احوال استان برای اجرای این طرح خبر داد.

علی بهور اظهار کرد: در روش ثبت‌مبنا، پایگاه اطلاعات هویت ملی سازمان ثبت احوال به عنوان کلید پیوند میان پایگاه‌های اطلاعاتی کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد تا هر فرد با یک هویت واحد در نظام آماری کشور شناسایی شود.

وی با بیان اینکه ثبت احوال یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های اطلاعاتی کشور را در اختیار دارد، افزود: استفاده از این ظرفیت می‌تواند به تولید آمار دقیق‌تر و قابل اتکاتر برای تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و اجتماعی کمک کند.

مدیرکل ثبت احوال کهگیلویه و بویراحمد تأکید کرد: از نظر زیرساختی مشکلی برای اجرای سرشماری ثبت‌مبنا در استان وجود ندارد و آمادگی ثبت احوال برای همکاری در این طرح کامل است.

وعده دقت بیشتر؛ اما آزمون اصلی در میدان است

استاندار کهگیلویه و بویراحمد نیز در در گفت و گو با خبرنگار مهر بر ضرورت دقت اطلاعات تأکید کرد و گفت: آمار صحیح، پایه برنامه‌ریزی‌های کلان است.

یدالله رحمانی از دستگاه‌های اجرایی خواست برای اجرای مطلوب سرشماری همکاری کنند و از مردم نیز خواست اطلاعات صحیح و دقیق در اختیار مأموران سرشماری قرار دهند.

وی یادآور شد: استفاده از روش‌های نوین و ترکیبی و بهره‌گیری از پایگاه‌های اطلاعاتی دستگاه‌ها می‌تواند کیفیت داده‌های سرشماری را افزایش دهد.

این وعده‌ها در حالی مطرح می‌شود که تجربه استان نشان می‌دهد فاصله میان «داده روی سامانه» و «واقعیت روی زمین» همچنان یکی از چالش‌های جدی است.

مسئله فقط شمارش مردم نیست

سرشماری ۱۴۰۵ در کهگیلویه و بویراحمد اگر فقط به تولید یک عدد جدید از جمعیت ختم شود، بخش مهمی از فلسفه خود را از دست خواهد داد.

آنچه اهمیت دارد، رسیدن به یک تصویر واقعی از اینکه مردم کجا زندگی می‌کنند، چه تعداد خانوار در هر منطقه وجود دارد، جمعیت از کجا به کجا جابه‌جا شده، کدام روستاها واقعاً دارای سکنه هستند، کدام مناطق در حال خالی شدن‌اند، شهرها تا کجا گسترش یافته‌اند و چه تعداد واحد مسکونی مورد استفاده قرار می‌گیرد است.

استانی که در سال ۱۳۹۵ جمعیتی حدود ۷۱۳ هزار نفر داشته و امروز بر اساس اطلاعات به‌روزشده به بیش از ۷۸۵ هزار نفر رسیده، نمی‌تواند همچنان با نقشه جمعیتی نزدیک به یک دهه قبل برای آینده برنامه‌ریزی کند.

از سوی دیگر، افزایش جمعیت به تنهایی بیانگر وضعیت واقعی استان نیست؛ محل استقرار این جمعیت، کیفیت سکونت، جابه‌جایی خانوارها و پراکندگی آنها نیز اهمیت دارد.

مطالبه‌ای که باید پیش از پایان سرشماری پاسخ بگیرد

اکنون مسئولان استان از آماده بودن زیرساخت‌ها، همکاری دستگاه‌ها، استفاده از داده‌های ثبتی و شناسایی نقاط کور سخن می‌گویند، اما آنچه باید در پایان این فرآیند سنجیده شود، نه تعداد جلسات و کارگاه‌ها، بلکه کیفیت داده نهایی است.

اگر شهرداری به دلیل مشکلات مالی نتواند اطلاعات مکانی را به‌موقع تکمیل کند، اگر روستایی بدون آمار دقیق باقی بماند، اگر معبری فاقد نام باشد، اگر جمعیت پراکنده و عشایری در داده‌های ثبتی به‌درستی دیده نشود و اگر مهاجرت‌ها به‌موقع ثبت نشوند، سرشماری ثبتی‌مبنا نیز نمی‌تواند به‌تنهایی معجزه کند.

بنابراین مطالبه اصلی از ستاد سرشماری کهگیلویه و بویراحمد باید روشن باشد، پیش از آنکه پرونده سرشماری بسته شود، نقاط کور آماری استان باید شناسایی و تعیین تکلیف شوند.

شهرداری‌ها باید تکلیف منابع مالی و اطلاعات مکانی خود را روشن کنند، دهیاری‌ها و بخشداری‌ها باید وضعیت روستاهای دارای سکنه را دقیق کنند، دستگاه‌های اجرایی باید داده‌های خود را به‌روز و قابل تطبیق در اختیار مرکز آمار قرار دهند و برای جمعیت عشایری و پراکنده نیز سازوکار مشخصی وجود داشته باشد.

سرشماری ۱۴۰۵ فرصت آن است که کهگیلویه و بویراحمد بعد از نزدیک به یک دهه، تصویری واقعی‌تر از جمعیت و مسکن خود به دست آورد که اگر دقیق باشد، می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری برای سال‌های آینده قرار گیرد و اگر ناقص باشد، همان خطاها را در قالب بودجه، پروژه، مدرسه، راه، آب، درمان و خدمات شهری و روستایی به آینده منتقل خواهد کرد.

این بار مسئله فقط «چند نفر هستیم؟» نیست؛ مسئله این است که «کجا هستیم، چگونه زندگی می‌کنیم و برای کدام جمعیت باید آینده استان را ساخت؟»