تجارت منصفانه؛ ستون فراموش‌شده بازار صنایع دستی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها – حجت اله مرادخانی*: بازار صنایع دستی ایران بیش از هر زمان دیگری امروز به توسعه نیاز دارد؛ توسعه‌ای که بتواند سهم این بخش را در اقتصاد ملی افزایش دهد، معیشت هزاران هنرمند و صنعتگر را بهبود ببخشد و جایگاه صنایع دستی ایران را در بازارهای جهانی ارتقا دهد. اما در این بین یک پرسش اساسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است: آیا هر نوع رشد و افزایش فروش، به معنای توسعه واقعی صنایع دستی است؟ یا آنکه توسعه زمانی معنا پیدا می‌کند که بر پایه اصول تجارت منصفانه، اعتماد عمومی و احترام به حقوق همه بازیگران بازار صنایع دستی شکل گرفته باشد؟ پرسش هایی که در ادامه این نوشتار به طور تحلیلی بیشتر به آنها خواهم پرداخت.

در سالیان اخیر، بحث توسعه بازار صنایع دستی اغلب حول محور افزایش فروش، گسترش کانال‌های توزیع، ورود به بازارهای جدید و بهره‌گیری از شیوه‌های نوین بازاریابی متمرکز بوده است. بی‌تردید همه این اقدامات برای توسعه صنایع دستی ایران ضروری هستند، اما اگر در کنار آن‌ها اصول بنیادین تجارت منصفانه نادیده گرفته شود، نتیجه نهایی ممکن است چیزی جز رشدی ناپایدار، ناموزون و شکننده نباشد. صنایع دستی، برخلاف کالاهای صنعتی، بر پایه اعتماد، اصالت، هویت فرهنگی و رابطه منصفانه میان تولیدکننده، واسطه و مصرف‌کننده استوار است. رعایت اصولی مانند شفافیت، قیمت‌گذاری عادلانه، حفظ حقوق هنرمندان، رقابت سالم، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و پایبندی به کیفیت و اصالت، نه تنها اعتماد عمومی را تقویت می‌کند، بلکه ارزش افزوده فرهنگی و اقتصادی این محصولات را نیز افزایش می‌دهد. در مقابل این موارد، هرگونه فاصله گرفتن از این اصول می‌تواند به تضعیف سرمایه اجتماعی، کاهش اعتبار بازار، آسیب به معیشت صنعتگران و در نهایت کاهش قدرت رقابت صنایع دستی ایران در بازارهای داخلی و بین‌المللی منجر شود. از این منظر، تجارت منصفانه تنها یک ژست یا چارچوب اخلاقی نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی برای حفظ پایداری، اعتبار و آینده اقتصاد صنایع دستی ایران است.

اصول تجارت منصفانه (Fair Trade) که به طور گسترده در عرصه بین المللی توسط نهادهایی مانند سازمان جهانی تجارت منصفانه «World Fair Trade Organization» پذیرفته شده‌اند، به طور کلی عبارت‌اند از: ۱.ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای تولیدکنندگان و گروه‌های کم‌برخوردار، ۲.شفافیت و پاسخگویی در مدیریت و فعالیت‌های تجاری، ۳.رعایت شیوه‌های منصفانه و اخلاقی در تجارت، ۴.پرداخت قیمت منصفانه به تولیدکنندگان، ۵.منع کار اجباری و کار کودکان، عدم تبعیض، ۶.برابری جنسیتی و آزادی ایجاد تشکل صنفی، ۷.فراهم کردن شرایط کاری ایمن و مناسب، ۸.توانمندسازی و توسعه ظرفیت تولیدکنندگان، ۹.ترویج و حمایت از تجارت منصفانه و آگاهی‌بخشی به مصرف‌کنندگان و ۱۰.احترام به محیط زیست و رعایت اصول پایداری در تولید و تجارت. این ده اصل، امروزه مبنای بسیاری از سیاست‌ها و استانداردهای تجارت منصفانه در حوزه‌هایی مانند صنایع دستی، کشاورزی، نساجی و محصولات بومی در جهان محسوب می‌شوند. اصولی که بر مبنای آن پروژه های موفق بین المللی مانند ده هزار روستا «Ten Thousand Villages» از سال ۱۹۴۶ میلادی شروع به فعالیت کرده و تا به امروز تاثیر بسزایی در توسعه پایدار فروش صنایع دستی روستایی در کشورهای در حال توسعه بجای گذاشته است.

با این حال، در ایران یکی از ضعف‌های اصلی سیاست‌گذاری در حوزه صنایع دستی این است که توسعه اغلب با شاخص‌های کمی مورد سنجش قرار می گیرد. بی تردید شاخص‌های مثل افزایش تعداد فروشگاه‌ها، رشد صادرات، افزایش تعداد نمایشگاه‌ها یا بالا رفتن حجم فروش با اهمیت هستند، اما هیچ‌یک از این موارد به تنهایی نشان‌دهنده توسعه پایدار صنایع دستی نیستند. توسعه این هنر صنعت کهن ایرانی زمانی پایدار خواهد بود که کیفیت روابط اقتصادی نیز ارتقا یابد؛ یعنی تولیدکننده، فروشنده و مصرف‌کننده همگی احساس کنند در یک رابطه عادلانه و شفاف قرار دارند. بی شک نادیده گرفتن اصول تجارت منصفانه در این چرخه، نخستین ضربه را به اعتماد عمومی وارد می‌کند. هرگاه مصرف‌کننده نسبت به اصالت کالا، کیفیت محصول، قیمت آن یا صداقت تبلیغات دچار تردید شود، سرمایه اجتماعی بازار کاهش می‌یابد. این کاهش اعتماد، معمولاً محدود به یک محصول یا یک فعال اقتصادی باقی نمی‌ماند. ذهن مصرف‌کننده تجربه‌های منفی را به کل بازار تعمیم می‌دهد و همین مسئله اعتبار بسیاری از تولیدکنندگان متعهد را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. این خسران در صورت بوجود آمدن، تبعات مخربی بر اکوسیستم صنایع دستی ایران بجای خواهد گذاشت. مقوله ای که در سال های اخیر در جریان برگزاری برخی از حراج‌های هنری شاهد آن بوده ایم و متاثر از فضای تردید ناشی از عدم شفافیت لازم، علاقمندان و سرمایه گذاران داخلی و خارجی با احتیاط بیشتری به سراغ بازارهای هنری ایران می آیند.

از سوی دیگر، تجارت منصفانه تنها به حقوق مصرف‌کننده محدود نمی‌شود. این رویکرد همانگونه که گفته شد بر حفظ کرامت و حقوق تولیدکنندگان نیز تأکید دارد. بسیاری از هنرمندان صنایع دستی در مناطق روستایی و شهرهای کوچک فعالیت می‌کنند و بخش قابل توجهی از درآمد آنان به واسطه‌های مختلف وابسته است. هرچه زنجیره ارزش شفاف‌تر و منصفانه‌تر باشد، سهم بیشتری از ارزش افزوده به خود تولیدکننده خواهد رسید و انگیزه برای حفظ مهارت‌های سنتی و انتقال آن‌ها به نسل‌های بعدی افزایش خواهد یافت. همچنین نباید فراموش کرد که صنایع دستی ایران در بازارهای جهانی تنها با داشتن کیفیت فنی بالا رقابت نمی‌کند، بلکه با روایت فرهنگی و اعتبار اخلاقی خود نیز شناخته می‌شود. امروزه مصرف‌کنندگان در بسیاری از کشورها به دنبال محصولاتی هستند که مطمئن باشند در فرآیندی مسئولانه، عادلانه و پایدار تولید شده‌اند. بنابراین رعایت اصول تجارت منصفانه، دیگر یک انتخاب لوکس یا تشریفاتی نیست؛ بلکه به یکی از مؤلفه‌های رقابت‌پذیری بین‌المللی تبدیل شده است.

در همین راستا رعایت حقوق مصرف کننده‌گان نیز از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. اینکه آنها در فرایند خرید کالایی با کیفیت و به قیمتی منصفانه خریداری کنند. نه اینکه به سبب نبود نظارت دقیق بر بازار، پس از خرید یک محصول صنایع دستی متوجه شوند که فروشنده کالایی به قیمتی بسیار بالاتر از قیمت واقعی به آنها فروخته است. اتفاقی که در سال های اخیر در اشکال مختلفی اتفاق افتاده است. در این میان تولید کننده هم در شرایطی منصفانه باید اثرش را ارائه نماید و تحت فشار واسطه ها یا بازاریابان قیمت محصولاتش را به صورتی غیرمنصفانه کاهش ندهد. پدیده ای که شوربختانه در سال های اخیر در برخی مدل های فروش شبکه ای در عرصه صنایع دستی ایران رواج پیدا کرده و اثر کاهنده ای بر بازار این حوزه تحمیل کرده است.

با توجه به تحولات روز دنیا به نظر می رسد که در سیاست‌گذاری صنایع دستی ایران مفهوم توسعه نیاز به بازتعریف دارد. توسعه در این عرصه به معنای ایجاد بازاری است که در آن اعتماد، شفافیت، انصاف و کیفیت به اندازه شاخص‌های اقتصادی اهمیت داشته باشند. اگر این مؤلفه‌ها نادیده گرفته شوند، رشد بازار هرچند در کوتاه‌مدت چشمگیر باشد، در بلندمدت با فرسایش اعتماد عمومی و کاهش اعتبار صنایع دستی ایران همراه خواهد شد. در این رهگذر نبود نظارت مستمر از سوی نهادهای متولی و نظارتی نیز می تواند به تشویش بیشتر اکوسیستم صنایع دستی ایران بیانجامد. اینکه به صرف ایجاد شبکه فروش گسترده توسط مجموعه های غیردولتی و بهره برداری از آمارهای آن توسط بخش دولتی، سازوکارهای این فعالیت ها بدرستی رصد و راستی آزمایی نشوند، در میان‌مدت و بلندمدت آسیب های بعضا جبران ناپذیری به اکوسیستم صنایع دستی ایران وارد خواهد شد. در مقابل رشد پایدار بازار صنایع دستی نه از رهگذر بخشنامه ها، بلکه در نتیجه پایبندی و رعایت اصول تجارت منصفانه ممکن و میسر است و این سرمایه با تبلیغات ساخته نمی‌شود و با بخشنامه نیز به وجود نمی‌آید. اعتماد بازار، حاصل تکرار رفتارهای درست است و حفظ آن مستلزم پایبندی مستمر به اصول تجارت منصفانه است.

در پایان این مجال باید افزود آینده صنایع دستی ایران را نه صرفاً میزان تولید، تعداد فروشگاه‌ها و حجم صادرات تعیین خواهد کرد؛ بلکه کیفیت اعتماد میان تولیدکننده، بازار و مصرف‌کننده آن‌را رقم خواهد زد. هر سیاست، برنامه یا الگوی تجاری که این اعتماد را تقویت کند، در مسیر توسعه پایدار قرار دارد و هر رویکردی که اصول تجارت منصفانه را به حاشیه براند، حتی اگر در کوتاه‌مدت موفق به نظر برسد، در بلندمدت بزرگ‌ترین سرمایه این حوزه یعنی اعتبار و اعتماد عمومی را به مخاطره خواهد انداخت. چراکه توسعه واقعی صنایع دستی از جایی آغاز می‌شود که انصاف نه یک شعار، بلکه مبنای حکمرانی بازار باشد.

* پژوهشگر صنایع دستی و مدرس دانشگاه