عاشقانه‌ای در دل هرات؛ تولید تئاتر در خارک مبارزه با محدودیت است!

حسین اسدی کارگردان نمایش «تُوو» که از جزیره خارک در حال طی کردن تمرینات خود برای حضور در تهران و اجرای عمومی است، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره داستان نمایش گفت: در هنگامه ماجرای هرات که خارک به اشغال قوای انگلیس درمی‌آید، قباد جوان دلباخته ماهی، سفری برای جستجوی معشوق خویش آغاز می‌کند. در ادامه و در دل این روایت تاریخی عاشقانه، با اینکه هرات از دست می‌رود، خارک باز به آغوش ایران بازمی‌گردد.

وی درباره دشواری‌های تولید تئاتر در جزیره خارک بیان کرد: تولید تئاتر در خارک با تولید در یک شهر بزرگ تفاوت جدی دارد. ما با یک جغرافیای جزیره‌ای مواجهیم؛ جغرافیایی که برای تأمین بسیاری از امکانات، رفت‌وآمد عوامل و حتی تهیه بعضی از ملزومات تولید، محدودیت‌های خودش را دارد. به همین دلیل تولید یک اثر نمایشی در خارک فقط یک مسئله هنری نیست و از همان ابتدا با مسائل اجرایی و لجستیکی هم درگیر است.

اسدی ادامه داد: شاید مهم‌ترین چالش این باشد که هنرمند در چنین جغرافیایی باید خیلی بیشتر از یک کارگردان یا بازیگر، خودش درگیر ساختن شرایط تولید باشد. بخشی از امکانات را باید پیدا کرد، ساخت یا جایگزین کرد. با این حال، همین محدودیت‌ها گاهی باعث می‌شود زبان اجرایی اثر از دل همان جغرافیا شکل بگیرد و نه از یک الگوی آماده.

کارگردان نمایش «تُوو» با اشاره به شرایط ناامن و بحرانی و تأثیر آن بر فعالیت‌های هنری گفت: فکر می‌کنم اتفاقاً در دوره‌های ناامن و بحرانی، نیاز ما به هنر بیشتر می‌شود، نه کمتر. تئاتر برای من فقط اجرای یک متن یا سرگرمی نیست؛ تئاتر فرصتی است برای اینکه جامعه بتواند درباره ترس‌ها، زخم‌ها و پرسش‌هایی که با آنها مواجه است، حرف بزند. وقتی شرایط بیرونی ناآرام است، شاید ادامه دادن یک کار هنری در نگاه اول بی‌اهمیت به نظر برسد، اما من فکر می‌کنم همین ایستادگی خودش بخشی از معنای تئاتر است. ما نمی‌توانیم واقعیت را نادیده بگیریم، اما می‌توانیم آن را ببینیم، درباره‌اش فکر کنیم و از دل آن به زبان هنری برسیم.

اسدی درمورد دلایل اهمیت نمایش «تُوو» توضیح داد: «تُوو» برای من به همین دلیل اهمیت دارد؛ نمایش درباره مردمی است که در شرایط ترس و فشار، تلاش می‌کنند حقیقت آنچه را که بر آنها می‌گذرد، پیدا کنند. بنابراین ادامه دادن این پروژه برای من فقط ادامه یک تولید نیست؛ نوعی اصرار بر زنده ماندن گفتگو و خیال در شرایط سخت است. «تُوو» برای من قرار نیست یک بازسازی واقع‌گرایانه از یک دوره تاریخی باشد. تلاش کرده‌ام جغرافیای خارک، آئین‌ها، اسطوره، موسیقی و بدن بازیگرها وارد فرم اجرایی شوند و خودشان بخشی از روایت را بسازند.

این کارگردان درباره طراحی صحنه و فضاسازی موجود در اثر مطرح کرد: در طراحی صحنه هم به دنبال یک دکور ثابت و واقع‌گرا نیستیم. یک فضای محدود و چندوجهی داریم که می‌تواند در موقعیت‌های مختلف معنای متفاوت پیدا کند؛ گاهی پل است، گاهی اسکله، گاهی فضای دریایی و گاهی زندان. بنابراین فضا هم مثل شخصیت‌ها در طول نمایش تغییر می‌کند. از طرف دیگر، آئین زار و عناصر بومی برای من صرفاً جنبه تزئینی ندارند. آنها بخشی از جهان فکری نمایش هستند؛ جایی که مرز میان واقعیت، ترس، باور و خیال مدام جابه‌جا می‌شود. در نتیجه مخاطب با یک روایت صرفاً رئالیستی مواجه نیست؛ با یک فضای عاشقانه، حماسی و آئینی مواجه است که تلاش می‌کند تراژدی مردم یک جزیره را با زبان بدن، موسیقی، حرکت و تصویر روایت کند.

کارگردان «تُوو» درباره وضعیت تئاتر در جزیره خارک نیز بیان کرد: به نظرم تئاتر در خارک چیزی نیست که بخواهیم آن را از صفر شروع کنیم. این جزیره سابقه قدیمی در نمایش، آئین و اجرا دارد و در دوره‌های مختلف، گروه‌های نمایشی فعالی در آن شکل گرفته‌اند. حتی جشنواره‌های استانی تئاتر در خود خارک برگزار شده و این نشان می‌دهد که تئاتر برای مردم جزیره یک اتفاق غریبه نیست. اما فکر می‌کنم هنوز فاصله‌ای بین «سابقه تئاتر در خارک» و «جریان دائمی تئاتر در زندگی مردم» وجود دارد. تئاتر باید بیشتر به یک اتفاق عمومی و اجتماعی تبدیل شود؛ یعنی مخاطب فقط برای جشنواره یا یک اجرای خاص به سالن نیاید، بلکه احساس کند تئاتر بخشی از زندگی فرهنگی جزیره است.

اسدی با اشاره به ظرفیت‌های بومی و تاریخی خارک برای تولید آثار نمایشی گفت: اتفاقاً ویژگی خارک این است که خودش یک منبع بزرگ برای خلق نمایش است؛ تاریخ، جنگ، نفت، دریا، مهاجرت، زندگی کارگری، فرهنگ بومی، آئین‌ها و حتی تضاد میان زندگی سنتی و صنعت نفت، همه می‌توانند تبدیل به سوژه‌های نمایشی شوند. اگر تئاتر بتواند این مسائل را از زبان خود مردم و با فرم‌های تازه روی صحنه بیاورد، قطعاً می‌تواند ارتباط خیلی عمیق‌تری با مخاطب خارکی پیدا کند.

وی در ادامه با اشاره به مشکلات زیرساختی تولید تئاتر در خارک گفت: واقعیت این است که ما در خارک تقریباً در تمام مراحل تولید یک پروژه نمایشی با مشکل زیرساختی مواجهیم. مسئله فقط نداشتن سالن یا پلاتو نیست. ما برای تولید حرفه‌ای، امکانات نور کافی نداریم، کارگاه ساخت دکور نداریم و حتی بسیاری از متریال و ابزارهایی که برای ساخت یک دکور ساده نیاز داریم باید از بیرون جزیره تهیه شود. این مسئله وقتی با شرایط جزیره‌ای خارک ترکیب می‌شود، هزینه تولید را خیلی بالا می‌برد. شما برای ساخت دکور باید متریال را از شهر دیگری تهیه کنید، بعد آن را به خارک برسانید و در نهایت اگر دکور یا تجهیزات خاصی نیاز به جابه‌جایی داشته باشد، هزینه رفت‌وآمد و حمل‌ونقل هم به پروژه اضافه می‌شود. یعنی چیزی که شاید در یک شهر بزرگ با یک هزینه معمولی انجام شود، برای ما در خارک چند برابر هزینه و زمان می‌برد.

وی با اشاره به محدود بودن جامعه هنری جزیره افزود: از طرف دیگر، ما با محدودیت جدی در تعداد بازیگر و عوامل تخصصی هم مواجهیم. جامعه هنری جزیره کوچک است و وقتی بخواهید یک پروژه با تعداد زیاد بازیگر یا عوامل تخصصی تولید کنید، انتخاب‌های محدودی دارید. حتی برای تهیه بعضی از ساده‌ترین وسایل و مواد مورد نیاز تولید، وابسته به شهرهای دیگر هستیم. بنابراین اگر بخواهم خیلی صادقانه بگویم، تولید تئاتر در خارک فقط یک کار هنری نیست؛ خودش یک مبارزه با محدودیت‌های جغرافیایی و زیرساختی است.

اسدی در پایان با تأکید به اینکه خلاقیت هنرمندان به تنهایی نمی‌تواند مشکلات زیرساختی را برطرف کند، عنوان کرد: البته همین محدودیت‌ها باعث شده است که هنرمندان خارک یاد بگیرند با امکانات کم، خلاقانه‌تر کار کنند. ولی برای اینکه این جریان بتواند ادامه پیدا کند و تئاتر خارک واقعاً رشد کند، دیگر نمی‌شود فقط روی خلاقیت و غیرت هنرمندان حساب کرد. ما به یک زیرساخت واقعی نیاز داریم؛ پلاتوی مناسب، تجهیزات نور و صدا، کارگاه ساخت و تعمیر دکور، انبار، امکانات آموزشی و امکان دسترسی آسان‌تر به تجهیزات و متریال. مسئله این نیست که ما نمی‌خواهیم کار کنیم؛ مسئله این است که برای هر قدم ساده در تولید یک نمایش، باید از یک جزیره عبور کنیم.

نمایش «توو» به نویسندگی عقیل جماعتی، کارگردانی حسین اسدی و تهیه‌کنندگی باشگاه تئاتر سوره، در حال طی کردن تمرینات خود برای حضور در قالب اجرای عمومی در تهران است و براساس برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته در ماه آبان به صحنه می‌رود.