فراخوانی برای طراحی «نورستان» میناب؛ وقتی معماری فراتر از تسلی می‌شود

به گزارش خبرنگار مهر، نشست خبری فراخوان بین‌المللی طراحی یادمان و گلزار شهدای میناب، با حضور سعید مهرپویا دبیر رویداد به منظور معرفی این فراخوان و تشریح اهداف، رویکردها و جزئیات آن، صبح دوشنبه ۲ شهریور در کتابخانه و موزه ملی ملک برگزار شد.

سعید مهرپویا دبیر مسابقه طراحی یادمان و گلزار شهدای میناب، ضمن تبیین ضرورت برگزاری این رویداد، به مبانی قانونی و اهداف اجتماعی این تصمیم پرداخت و گفت: طبق قوانین جاری کشور، در موضوعاتی که اثرگذاری اجتماعی گسترده‌ای دارند یا توسط نهادهای عمومی و دولتی هدایت می‌شوند، به جای واگذاری مستقیم پروژه به یک مشاور یا طراح خاص، از طریق «فراخوان مسابقه» اقدام می‌شود. هدف از این رویه، ایجاد شفافیت حداکثری و فراهم کردن فرصت مشارکت برای تمامی هنرمندان، معماران و مهندسان کشور و جهان است.

تاکید بر بازنمایی فضایی یادمانی برای شهدای کودک میناب

وی در مورد روند شکل‌گیری این تصمیم، توضیح داد: در فروردین ماه امسال، طی سفری برای دیدار با خانواده‌های شهدا و مجروحان این واقعه تلخ، مشاهده شد که فضای فعلی گلزار به دلیل پیش‌بینی‌نشده بودن حادثه و عجله در تدفین، شکل‌نیافته و فضای مناسبی ندارد. با توجه به اینکه خانواده‌ها و مردم به‌طور مستمر در این مکان حضور دارند، پیشنهاد شد تا این محیط به عنوان یک «فضای یادمانی» بازطراحی شود.

دبیر این رویداد، برگزاری آن را حاصل چهار زنجیره مفهومی دانست و توضیح داد: بخش نخست، بررسی ابعاد فاجعه‌ای که در آن ۱۲۲ دانش‌آموز به همراه معلمان، خانواده‌ها و مردم عادی به شهادت رسیدند. بخش دوم، تحلیل وضعیت محل تدفین؛ جایی که تصاویر روزهای نخست تدفین با حفره‌های منظم و ردیف‌شده، نمایی هولناک و تلخ از این واقعه را به تصویر کشیده بود. سوم، تأثیر عمیق این حادثه بر وجدان جمعی، به‌گونه‌ای که در نقاط مختلف جهان، یادمان‌هایی به صورت داوطلبانه به یاد این کودکان ساخته شد. چهارم نیز تصمیم برای ساخت هشت مدرسه به نام «شجره طیب» در نقاط مختلف کشور به یاد این عزیزان بود.

وی با تأکید بر منحصربه‌فرد بودن این آرامستان در سطح جهانی گفت: در هیچ نقطه‌ای از جهان، چنین آرامستانی نداریم که ۱۲۰ کودک هم‌جنس (۷۳ پسر و ۴۷ دختر) در یک لحظه قربانی جنگ شده و در یک مکان به خاک سپرده شده باشند.

مهرپویا همچنین، به روایت‌های تکان‌دهنده از حضور خانواده‌ها در گلزار اشاره کرد و توضیح داد: این مکان برای خانواده‌ها، دیگر یک قبرستان نیست، بلکه بخشی از خانه و وجود آنهاست. برخی از والدین برای اینکه بتوانند در کنار فرزندانشان درد و دل کنند و زمان بگذرانند، در کنار مزارها تشک و بالش قرار داده‌اند تا حتی در ساعات نیم‌روز نیز در کنار فرزندشان باشند. گستره شهدا در این واقعه از دانش‌آموزان و معلمان گرفته تا راننده سرویس و حتی داروسازی که در درمانگاه مجاور مدرسه مستقر بود و پس از اعلام جنگ و بمباران بیت رهبری، در همان‌جا به شهادت رسید، است. تمامی این افراد، هر یک با روایتی متفاوت اما در یک مسیر از مظلومیت و معصومیت، بخشی از این تاریخ تلخ اما ماندگار را شکل داده‌اند.

استفاده از نماد «قطره خون» و «پرنده‌ای بدون رنگ»

دبیر مسابقه طراحی گلزار شهدای میناب، در ادامه توضیحات خود به ابعاد انسانی این واقعه و فلسفه طراحی نمادهای این رویداد پرداخت و به فداکاری‌های کادر درمان در آن روز تلخ، به نقش شهید غریب‌پور داروساز درمانگاه مجاور مدرسه اشاره کرد که با وجود شرایط سخت و بمباران، بارها برای تأمین دارو و کمک به مصدومان تلاش کرد تا در نهایت خود به شهادت رسید.

وی در تشریح نمادشناسی مسابقه، اعلام کرد: در طراحی نشان این رویداد، از نماد «قطره خون» و «پرنده‌ای بدون رنگ» الهام گرفته شده است؛ پرنده به عنوان نماد معصومیت کودکان و رنگ‌-نداشتن آن برای تأکید بر روایت خالص معصومیت و به یاد پیکرهایی که هرگز یافت نشدند.

مهرپویا با تحلیل مفهوم «فاجعه» اظهار کرد: فاجعه در یک لحظه اتفاق می‌افتد اما در همان لحظه به پایان نمی‌رسد، بلکه در وجود تمام کسانی که با پیامدهای آن درگیر هستند تداوم می‌یابد. موشک‌باران مدرسه در نهم اسفند، زخمی عمیق بر پیکره خانواده‌ها، شهر میناب و وجدان جمعی ایرانیان بر جای گذاشت که همچنان اثرگذار است. برخلاف گزارش‌های اولیه، در مجموع ۱۵۶ نفر به شهادت رسیدند؛ شامل ۱۲۰ دانش‌آموز، ۲۶ نفر از کادر مدرسه، ۷ نفر از اولیا، یک راننده سرویس، یک داروساز و یک نوزاد ۶ ماهه به نام زهرا شهری.

هدف مسابقه؛ تجسد درد و رنج خانواده‌ها در قالب یک اثر معماری است

وی تأکید کرد: هدف از این مسابقه، تبدیل این مکان به راوی شهادت کودکان و تجسد درد و رنج خانواده‌ها در قالب یک اثر معماری است.

مهرپویا در مورد رویکرد تخصصی این مسابقه تصریح کرد: ما از مدل «مسابقه نامحدود» استفاده کردیم تا تمامی معماران، طراحان و دانش‌آموختگان معماری بتوانند در این رقابت شرکت کنند. هدف ما این است که ببینیم طراحان چگونه فضایی را خلق می‌کنند که خانواده‌ها و بازدیدکنندگان بتوانند تجربه عمیق و درستی از این مکان داشته باشند.

وی به تبیین شعار «معماری، فراتر از تسلی، برای صلح و زندگی» پرداخت و گفت: معماری در مواجهه با فجایع انسانی، مسئولیت و رسالتی دارد. اگرچه وظیفه معماری تسلی دادن به خانواده‌هاست اما رسالت آن فراتر از این است. ما می‌خواهیم در کنار نکوداشت یاد شهدا، به آینده کودکان سرزمین میناب و کسانی که از این واقعه آزرده‌خاطر شده‌اند فکر کنیم. واژه «زندگی» در شعار ما به معنای تداوم آینده‌هاست و مفهوم صلح» نیز به این معناست که ما هرگز شروع‌کننده جنگ نبودیم و عمیقاً به صلح وفاداریم و این پیام انسانی را به جهان مخابره خواهیم کرد.

مهرپویا درباره زمان‌بندی اجرایی پروژه، بیان کرد: ثبت‌نام از ابتدای هفته آینده و از ۹ شهریور تا ۲۰ آبان ۱۴۰۵ از طریق وب‌سایت مربوطه و به‌صورت رایگان آغاز می‌شود. پس از ده هفته ثبت‌نام، ده روز فرصت ارزیابی آثار داده خواهد شد و مراسم اختتامیه در هفته اول آذرماه برگزار می‌شود. هدف اصلی این است تا پیش از فرارسیدن سالگرد شهادت این کودکان، تغییری محسوس در گلزار ایجاد شود. اگر طرح برتر واجد ویژگی‌هایی باشد که امکان اجرای سریع در بازه زمانی سه تا چهار ماهه را داشته باشد، تمام تلاش ما برای تحقق آن به کار گرفته خواهد شد.

وی با اشاره به ویژگی‌های کالبدی پروژه، تاکید کرد که این یادمان شامل یک محدوده ۲۰۰۰ متر مربعی است که ۶۰۰۰ متر مربع فضای پیرامونی دارد.

دبیر رویداد تصریح کرد: این مکان در قلب شهر قرار گرفته و با بافت شهری و خانه‌های مردم در آمیخته است؛ لذا اهمیت دارد که طراحی آن با کیفیت بصری و مفهومی بالایی انجام شود تا بتواند جایگاه ارزشمند این منطقه را بازتاب دهد.

وی در بخشی از سخنانش به پیشینه تاریخی شهر میناب پرداخت و توضیح داد: بسیاری از ما شاید تصورات محدودی از استان هرمزگان داشته باشیم، اما میناب تاریخی بیش از ۲۰۰ سال (در اسناد رسمی) و پیشینه‌ای ۲۵۰۰ ساله دارد. در گزارش‌های مربوط به فتوحات اسکندر مقدونی، سرداران او هنگام بازگشت از هند از طریق دریای عمان، از آبادانی و کیفیت استراتژیک سرزمین‌های این منطقه و باغ‌های میوه‌اش روایت کرده‌اند. میناب در اسناد تاریخی به «گلستان جنوب» مشهور است و این غنای تاریخی باید در طراحی یادمان لحاظ شود.

مهرپویا، در پایان با توصیفی معنوی از وضعیت فعلی مزارها، این مکان را «نورستان» نامید؛ جایی که ۱۵۵ نور از عزیزترین فرزندان ایران در آن به خاک سپرده شده‌اند و گفت: در حال حاضر، به دلیل تلاش‌های صورت گرفته برای ایجاد سایبان و روشنایی در مزارها، در تصاویر شبانگاهی، نقاط نورانی درخشان دیده می‌شود که تداعی‌کننده نام و مفهوم «نورستان» است.