هفته‌ای تحت تأثیر هنرهای اربعینی؛ یادبود نقاش قهوه‌خانه‌ای برگزار شد

خبرگزاری مهر- گروه هنر- آزاده فضلی؛ هنرهای تجسمی یکی از عرصه‌های هنری در کشورمان است که نسبت به دیگر هنرها امکان بروز و واکنش سریع به اتفاق‌ها را دارد اما عموماً نسبت به دیگر هنرها همچون سینما و موسیقی، مهجور واقع می‌شود. در سلسله گزارش‌های «هنرهای تجسمی در هفته‌ای که گذشت» درصدد هستیم بخشی از روند اتفاقاتی را که در هفته گذشته افتاده، بیان کنیم.

جمعه‌ها روز تعطیل محسوب می‌شود اما در این روز، نمایشگاه‌های هنرهای تجسمی آغاز به کار می‌کنند و هنرمندان تجسمی اعم از نقاشان، مجسمه‌‎سازان، عکاسان، تصویرسازان، گرافیست‌ها، خوشنویسان و … تلاش‌ها و فعالیت‌های اخیر خود را در قالب یک نمایشگاه هنری به منصه ظهور می‌گذارند.

«آدینه» روز نانوشته آغازین بر نمایشگاه‌های هنری است و البته که به دلیل تعطیل بودن اکثر مشاغل، فرصتی مغتنم برای تماشای این آثار هنری توسط اقشار مختلف مردم فراهم می‌شود.

بازنمایی عشق و اتحاد در قاب تجسمی

هفته گذشته که همزمان با برگزاری اربعین حسینی و حضور میلیونی مردم در راهپیمایی اربعین حسینی و همچنین راهپیمایی جاماندگان اربعین بود، هنرمندان نیز در این مسیر سهمی داشتند. امسال به دلیل پشت سر گذاشتن جنگ رمضان و شهادت رهبر انقلاب و بسیاری از مردم و فرماندهان ایرانی، این مراسم پرشور تر از سال‌های گذشته برگزار شد و آثار هنرمندان نیز که برای این روز ترسیم شده بود جلوه‌گر شد.

پرچم‌ها رایج‌ترین نماد بصری در مسیر پیاده‌روی اربعین هستند که امسال پس از شهادت قائد امت و بسیاری از هموطنان ایرانی، پرچم سرخ خونخواهی جلوه دیگری پیدا کرد. «پرچم سرخ» نماد خون ریخته شده و همچنین نماد «طلب خون» و عدالت‌خواهی است. در هنر اربعین، این پرچم یادآور این است که قیام امام حسین (ع) برای برپایی عدالتی است که هنوز در جهان کامل نشده است که این پیام با طراحی‌های متفاوت توسط هنرمندان طراح گرافیک در مسیر راهپیمایی‌ها جلوه‌گر شد.

عکاسان دیگر هنرمندانی هستند که یک لحظه در راهپیمایی اربعین حسینی و همچنین مسیر راهپیمایی جاماندگان دست از کار نکشیدند تا لحظه‌های ارادت خالصانه مدرن را ثبت و در تاریخ ماندگار کنند.

در همین راستا، با هدف بهره‌گیری از ظرفیت هنر در ترویج فرهنگ عاشورا، ایجاد فضایی فرهنگی در مسیر پیاده‌روی و مشارکت هنرمندان در بزرگ‌ترین اجتماع مردمی پایتخت، معاونت هنری سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران در راهپیمایی جاماندگان اربعین حسینی با اجرای مجموعه‌ای از برنامه‌های هنری، آئینی و تجسمی در مسیر راهپیمایی، میزبان زائران و شهروندان بود. در این رویداد، ۱۷ خیمه هنری با مشارکت فرهنگسراها و مراکز سازمان در نقاط مختلف مسیر برپا شد و معاونان هنری مناطق با اجرای برنامه‌های متنوع، میزبان شهروندان بودند.

این خیمه‌ها شامل فعالیت‌هایی همچون خوشنویسی، کتیبه‌نویسی، نقاشی، کالیگرافی، چاپ دستی، تصویرسازی، تعزیه، سرود، چهارپایه‌خوانی، سنج و دمام‌نوازی، موسیقی آئینی، رادیو اربعین و دیگر برنامه‌های هنری و فرهنگی بود. در خیمه اصلی «هنر» نیز استادان برجسته خوشنویسی و کتیبه‌نویسی کشور با اجرای زنده کتابت و خلق آثار عاشورایی حضور داشتند و هنرمندان خوشنویس با نگارش عبارات و یادگاری‌های مذهبی روی پارچه‌های حمایل، آثار خود را به زائران جامانده اهدا کردند.

مراسم یادبود آخرین بازمانده نسل پیشکسوت نقاشان قهوه‌خانه‌ای برگزار شد/ رونمایی از آخرین اثر عقیلی

در هفته‌ای که گذشت، مراسم نکوداشت زنده‌یاد جواد عقیلی هنرمند نقاش و آخرین بازمانده نسل پیشکسوت نقاشان قهوه‌خانه‌ای کشور، در فرهنگسرای ارسباران برگزار شد. این مراسم در حالی برگزار شد که دغدغه اصلی او در سال‌های پایانی زندگی، یعنی آینده این هنر مردمی، در میان سخنان خانواده، دوستان و پژوهشگران فرهنگ و هنر بازتابی پررنگ داشت.

مراسم با سخنان شکوه‌الزمان پیرایش همسر زنده‌یاد جواد عقیلی، آغاز شد و از زندگی مشترکشان و دلبستگی عقیلی به هنر و فرهنگ ایرانی سخن گفت. پیرایش با اشاره به سال‌هایی که خانه‌شان محل رفت‌وآمد هنرمندان، پژوهشگران و علاقه‌مندان نقاشی قهوه‌خانه‌ای بود، گفت: همسرم هیچ‌گاه هنر را تنها در خلق اثر خلاصه نمی‌کرد؛ او خود را در برابر حفظ این میراث مسئول می‌دانست و بخش زیادی از زندگی‌اش را صرف شناسایی، گردآوری و نگهداری آثار هنرمندان این حوزه کرد. دغدغه اصلی او نه شهرت و نه موفقیت شخصی، بلکه ماندگاری هنری بود که آن را ریشه‌دار و برخاسته از فرهنگ مردم ایران می‌دانست.

به گفته پیرایش، او تا واپسین روزهای زندگی نیز بیش از هر چیز نگران آینده نقاشی قهوه‌خانه‌ای و سرنوشت آثاری بود که سال‌ها با عشق و وسواس گرد آورده بود.

سپس، مسعود ناصری هنرمند نقاش و کارشناس هنرهای تجسمی با مرور سال‌های آشنایی خود با عقیلی، او را از جمله چهره‌هایی دانست که فراتر از فعالیت هنری، نقشی مؤثر در حفظ و معرفی نقاشی قهوه‌خانه‌ای ایفا کردند.

وی با اشاره به اینکه بسیاری از هنرمندان این عرصه امروز دیگر در میان ما نیستند، گفت: سیدجواد عقیلی با شناخت دقیق از ارزش این آثار، تنها به خلق نقاشی بسنده نکرد و سال‌ها برای گردآوری، ثبت و حفظ آثار و خاطرات نقاشان قهوه‌خانه‌ای تلاش کرد. او معتقد بود اگر این تلاش‌ها انجام نمی‌شد، بخش مهمی از تاریخ شفاهی و تصویری این هنر به دست فراموشی سپرده می‌شد.

ناصری همچنین به نقش عقیلی در حمایت از هنرمندان و ایجاد پیوند میان نسل‌های مختلف نقاشان اشاره کرد و افزود: او همواره تلاش داشت نگاه جامعه به نقاشی قهوه‌خانه‌ای از یک هنر صرفاً سنتی فراتر رود و جایگاه واقعی آن به عنوان بخشی از هویت فرهنگی ایران شناخته شود.

در ادامه مراسم، سهیل محمودی شاعر و پژوهشگر، پشت تریبون قرار گرفت و سخنانش را با بیت آغازین شاهنامه فردوسی آغاز کرد. او با اشاره به دوستی دیرینه خود با سیدجواد عقیلی، با تشبیه هنر اصیل به قنات، گفت: هنر واقعی آرام و بی‌هیاهو از دل فرهنگ یک ملت می‌جوشد؛ هنری که شاید هیچ‌گاه در پی شهرت، تشویق و تبلیغات نباشد اما هویت یک سرزمین را زنده نگه می‌دارد. نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز از همین جنس است؛ هنری که از دل مردم برخاست و پیش از آن‌که تصویرگری مدرن و رسانه‌های امروز شکل بگیرند، روایتگر شاهنامه، باورهای دینی و حماسه‌های ایرانی بود.

محمودی با اشاره به جایگاه شاهنامه در فرهنگ ایران تأکید کرد: این اثر، مهم‌ترین متن هویت‌ساز ایرانیان است و نخستین کسانی که داستان‌های آن را برای مردم تصویر کردند، نقاشان قهوه‌خانه‌ای بودند؛ هنرمندانی که بی‌ادعا، بدون حمایت‌های رسمی و تنها با عشق به فرهنگ این سرزمین، قهرمانان شاهنامه را به حافظه بصری مردم سپردند.

پس از سخنان محمودی، مستندی از زندگی و فعالیت‌های زنده‌یاد سیدجواد عقیلی برای حاضران به نمایش درآمد. در این مستند، این هنرمند فقید از سال‌های کودکی، علاقه‌اش به نقاشی، آشنایی با زنده‌یاد عباس بلوکی‌فر، فعالیت‌های پژوهشی و گردآوری آثار نقاشی قهوه‌خانه‌ای سخن گفت.

در ادامه سیدعباس سجادی با تسلیت درگذشت جواد عقیلی، از شخصیت او به عنوان هنرمندی یاد کرد که تا پایان عمر، روحیه‌ای جوان و سرشار از عشق به هنر داشت و با اشاره به نظریه «جامعه کلنگی» محمدعلی همایون کاتوزیان، گفت: یکی از مشکلات امروز جامعه، بی‌توجهی به دستاوردهای فرهنگی گذشته و تمایل به آغاز دوباره همه چیز از نقطه صفر است؛ نگاهی که سبب می‌شود میراث ارزشمند هنری و فرهنگی به‌تدریج فراموش شود.

وی با انتقاد از کم‌توجهی به هنرهای اصیل ایرانی، تأکید کرد: نقاشی قهوه‌خانه‌ای متعلق به گذشته نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی این سرزمین است و بی‌توجهی به آن، بی‌توجهی به تاریخ و حافظه جمعی ایرانیان خواهد بود.

در بخش پایانی آئین نکوداشت، از یکی از آثار سیدجواد عقیلی با حضور مرشد ابوالفضل ورمزیار رونمایی شد. مرشد ورمزیار که سال‌ها در عرصه نقالی و شاهنامه‌خوانی فعالیت داشته است، در فضایی آمیخته با احترام و یاد استاد، پرده رونمایی را کنار زد؛ لحظه‌ای که برای بسیاری از حاضران، پیوند دوباره نقاشی قهوه‌خانه‌ای با روایت‌های شاهنامه و سنت نقالی را تداعی می‌کرد.

هم‌اندیشی اتحادیه بین‌المللی عکاسان اربعین در کربلا

در هفته‌ای که گذشت، چهارمین هم اندیشی اتحادیه بین‌المللی عکاسان اربعین، هم‌زمان با اربعین حسینی در کربلا برگزار و بر نقش عکاسان در روایت حقیقت این حرکت جهانی، لزوم مقابله با تحریف‌ها و نیز تجلیل از برگزیدگان این عرصه تاکید شد. همچنین، از برگزیدگان رویداد تجلیل و قدردانی شد.

کمال‌الدین شاهرخ هنرمند عکاس در این مراسم با قدردانی از تلاش عکاسان عراقی، از پوشش گسترده و حرفه‌ای مراسم وداع و تشییع «رهبر شهید» قدردانی کرد و گفت: عکاسان عراقی با ثبت تصاویر ماندگار، نقش مهمی در روایت این مراسم باشکوه داشتند. اربعین امسال با استقبال و حضور بسیار خوب عکاسان همراه بوده است و با وجود خستگی مسیر، تمامی عکاسان در تلاش بودند تا صحنه‌های ارزشمندی را به تصویر بکشند، چرا که در مسیر اربعین اساساً خستگی معنایی ندارد. برای ۲ پروژه عکاسی جدید برنامه‌ریزی کرده‌ایم؛ پروژه نخست، ادامه کتاب «کربلا طریق‌الاقصی» است که جلد سوم آن با رویکردی جدید و بر پایه مجموعه‌عکس، روایت‌ها و قصه‌های اربعین منتشر خواهد شد؛ چرا که هدف ما عبور از تک‌عکس و حرکت به سمت ثبت مقالات تصویری و داستان پشت هر عکس است.

وی افزود: عکس‌های اربعین مربوط به سال‌های اخیر و به‌ویژه سال ۲۰۲۴ خواهد بود. پروژه دوم که اتفاقی غیرقابل‌تکرار محسوب می‌شود، ثبت و جمع‌آوری تصاویر مراسم تشییع پیکر شهیدان است که تلاش داریم این مجموعه کامل را با همکاری عکاسان ایرانی و عراقی و به همت اتحادیه به چاپ برسانیم. ارسال این آثار و تدوین آنها با همراهی اساتید برجسته، گامی مؤثر در انتشار مفاهیم عکاسی آئینی و منتقل کردن این پیام‌ها به مخاطبان خواهد بود.

افتتاح نمایشگاه‌های هنری در آدینه

نمایشگاه گروهی «تابستان» در گالری کیمن، نمایشگاه «از میان شعرهایی که سروده‌ام» در گالری ایرانشهر، نمایشگاه «بعد از صعود» و «با وجود هیچ» در گالری سو، نمایشگاه «بی‌جانی» در گالری هور، نمایشگاه «بن بست زندی، پلاک هشت» در گالری شریف، نمایشگاه گروهی «اسب» در گالری یافته و نمایشگاه گروهی «مشق گل» در گالری بستان، از جمله نمایشگاه‌هایی هستند که عصر جمعه ۱۶ مرداد افتتاح می‌شوند.