ضرورت دایر شدن رشته «نمایش ایرانی» در دانشگاه؛ تعزیه عزاداری صرف نیست

داود فتحعلی‌بیگی نویسنده، کارگردان، پژوهشگر و بازیگر تئاتر درباره حضور خود در قالب شخصیت یزید در رویداد «خیمه هنر» که در دهه دوم محرم در مجموعه تئاترشهر برپا شده است و بازگشتش به اجرای تعزیه پس از سال‌ها دوری از بازیگری به خبرنگار مهر گفت: علت اینکه آن نسخه را خواندم این بود که شبیه‌خوانی که قرار بود آن نقش را اجرا کند، به برنامه نرسید. از من خواستند نسخه را بخوانم و من هم دیدم به هر حال اجرا نباید متوقف شود. از آنجا که پیش‌تر هم سابقه اجرای تعزیه را داشتم، این مسئولیت را پذیرفتم.

وی درباره سابقه حضورش در تعزیه توضیح داد: سال‌ها با گروهی ساکن تهران همکاری داشتم. پدر و مادرم اهل سلطانیه زنجان هستند و تعدادی از دوستان علاقه‌مند آن منطقه سال‌هاست در ایام محرم، هرچند به شکلی ساده، تعزیه اجرا می‌کنند. زمانی که جوان‌تر بودم افتخار همکاری با آنها را داشتم. به‌دلیل آشنایی با شیوه بازیگری تعزیه و تجربه‌ای که داشتم، گاهی اگر یکی از تعزیه‌خوان‌ها نمی‌رسید، از من می‌خواستند نسخه‌ای کوتاه را اجرا کنم و من هم قبول می‌کردم.

اهمیت دایر شدن رشته «نمایش ایرانی»

وی درباره فاصله گرفتن نسل جدید از نمایش‌های ایرانی بیان کرد: سال‌هاست که فریاد می‌زنم باید رشته‌ای با عنوان «نمایش‌های ایرانی» در دانشگاه‌ها راه‌اندازی شود و این گونه‌های نمایشی به صورت کاملاً آکادمیک آموزش داده شوند. این موضوع را هم از طریق دانشگاه سوره و هم از طریق دانشگاه فرشچیان پیگیری کردم اما نتیجه‌ای حاصل نشد. البته اخیراً شنیده‌ام دانشگاه سوره توانسته مجوز این رشته را از وزارت علوم دریافت کند که اتفاق بسیار ارزشمندی است.

این پژوهشگر تئاتر افزود: هیچ پدیده نمایشی در دنیا بدون آموزش و تربیت نیرو نمی‌تواند به حیات خود ادامه دهد. از سوی دیگر ما مکان ثابتی هم برای اجرای مستمر نمایش‌های ایرانی نداریم. وقتی اثری به طور مداوم اجرا و در معرض دید مخاطب قرار نگیرد، طبیعی است که نسل جوان هم ارتباطی با آن برقرار نکند.

وی در ادامه با اشاره به تجربه‌ای در دانشگاه گفت: یکی از دانشجویان دانشگاه پارس امسال برای یکی از درس‌هایش بخشی از یک مجلس تعزیه را اجرا کرد و برای دانشجویان بسیار جذاب بود. دلیلش این است که بسیاری از جوانان اصلاً این آثار را ندیده‌اند و پیش از آنکه ببینند، موضع‌گیری می‌کنند، در حالی که یک دانشجو، هنرجو یا پژوهشگر ابتدا باید پدیده را بشناسد و بعد درباره آن قضاوت کند.

آموزش تعزیه نه از دریچه دینی و آئینی

فتحعلی‌بیگی با اشاره به شیوه تدریس خود گفت: زمانی که درس آشنایی با تعزیه را ارائه می‌کردم، هیچ‌گاه از منظر آئین عزاداری به آن نگاه نمی‌کردم، بلکه آن را به عنوان یک پدیده نمایشی بررسی می‌کردم. به دانشجویان می‌گفتم ساختار دراماتیک تعزیه را ببینید، قواعد اجرایی آن را بشناسید. سکوی تعزیه هیچ هویت معماری ثابتی ندارد اما می‌تواند انواع مکان‌ها را بازنمایی کند و این ویژگی بر اساس قواعد مشخصی شکل گرفته است.

وی ادامه داد: حتی وقتی آثاری مانند «لیلی و مجنون» یا «یوسف و زلیخا» در قالب تعزیه اجرا می‌شوند، با متن اصلی ادبی تفاوت دارند. برای مثال نسخه تعزیه «یوسف و زلیخا» با اثر جامی تفاوت اساسی دارد، زیرا تعزیه‌نویسان برای اجرا متن می‌نوشتند، نه صرفاً برای خواندن. شعرهایی که در تعزیه سروده شده‌اند، شعر گفتگو هستند و متناسب با ساختار اجرایی این گونه نمایشی شکل گرفته‌اند. به همین دلیل متن و اجرا در تعزیه کاملاً تابع یکدیگرند و نویسنده باید متن را بر اساس قواعد خاص این شیوه بنویسد.

این نویسنده تئاتر تأکید کرد: وقتی دانشجو این ویژگی‌ها را می‌شناسد، متوجه می‌شود که با پدیده‌ای بسیار جذاب روبه‌رو است. حتی اگر نگاه مذهبی هم نداشته باشد، از منظر هنر نمایش می‌تواند ارزش‌های آن را درک کند و بعدها از همین الگوها در آثار معاصر خود بهره ببرد.

نمایش‌های ایرانی قابلیت به‌روز شدن دارند

وی درباره ظرفیت به‌روز شدن نمایش‌های ایرانی نیز گفت: نمایش‌های ایرانی قطعاً این قابلیت را دارند اما ابتدا باید سرچشمه را بشناسیم. نمی‌شود بدون شناخت، درباره به‌روز شدن آن صحبت کرد. باید جست‌وجو کنیم، تجربه به دست بیاوریم، قواعد را یاد بگیریم و در عین حال اجازه ندهیم سرچشمه این هنر خشک شود؛ چرا که حاصل تجربه چندین قرن یک ملت است.

فتحعلی‌بیگی در ادامه با تأکید بر ضرورت شناخت علمی نمایش‌های ایرانی گفت: کسی که می‌خواهد درباره این گونه‌های نمایشی اظهار نظر کند، ابتدا باید آنها را بشناسد. همان‌طور که یک استاد در کلاس درس، ساختار و ویژگی‌های هر گونه نمایشی را برای دانشجو توضیح می‌دهد، ما هم باید اصول نمایش‌های ایرانی را یاد بگیریم. متأسفانه چون این مباحث در دانشگاه‌ها آموزش داده نمی‌شود، برخی بدون شناخت کافی موضع‌گیری می‌کنند، در حالی که اگر این آثار را از نزدیک ببینند و مطالعه کنند، نگاهشان تغییر خواهد کرد.

وی افزود: مسیری که زنده‌یاد بهرام بیضایی، علی نصیریان و محمد رحمانیان در بهره‌گیری از نمایش‌های سنتی و ایرانی برای خلق آثار معاصر طی کرده‌اند، مسیر بسیار ارزشمندی است اما کمتر مورد توجه قرار گرفته است. اگر آثار این هنرمندان را تحلیل کنیم، می‌بینیم که کاملاً مدرن هستند اما ریشه در ساختار نمایش‌های سنتی ایران دارند. این اتفاق بدون شناخت دقیق آن ریشه‌ها امکان‌پذیر نیست.

هدف تکرار گذشته نیست؛ حتی کتابخانه‌ای شامل نسخ تجمیع شده تعزیه وجود ندارد

این نویسنده و پژوهشگر تئاتر ادامه داد: ما نمی‌خواهیم صرفاً گذشته را تکرار کنیم؛ هدف این است که قواعد این گونه‌های نمایشی را بشناسیم و از آنها برای خلق آثار امروز استفاده کنیم. شیوه بازیگری، نگارش متن و کارگردانی در نمایش‌های ایرانی ویژگی‌های خاص خود را دارند و شناخت همین اصول است که امکان نوآوری را فراهم می‌کند.

فتحعلی‌بیگی با انتقاد از کمبود زیرساخت‌های پژوهشی و اجرایی گفت: هنوز در کشور ما مرکزی دائمی برای اجرای مستمر نمایش‌های ایرانی یا کتابخانه و آرشیو جامعی از نسخه‌های تعزیه وجود ندارد. در حالی که پژوهشگران و هنرمندان خارجی بارها برای شناخت تعزیه به ایران آمده‌اند و حتی برای آن کارگاه‌های تخصصی برگزار شده است، ما هنوز آن‌گونه که باید از این میراث ارزشمند حمایت نکرده‌ایم.

این گونه نمایشی چیزی کم ندارد

این هنرمند پیشکسوت ضمن اشاره به حضور هنرمندانی مانند یوجینیو باربا در تهران برای تماشای تعزیه، عنوان کرد: سال‌ها پیش در سالن انتظار تالار اصلی مجموعه تئاترشهر یوجینیو باربا در ایام جشنواره تئاتر فجر حاضر شد و پس از تماشای تعزیه بیان کرد که چرا این گونه نمایشی را به جهان معرفی نمی‌کنید؟ این گونه نمایشی هیچ چیزی کم ندارد

وی با اشاره به استقبال مردم از تعزیه اظهار کرد: هر سال در نقاط مختلف کشور، از جمله قزوین، صدها نفر برای تماشای تعزیه گرد هم می‌آیند. این استقبال نشان می‌دهد که این هنر همچنان ظرفیت ارتباط با مخاطب را دارد و اگر جذابیتی نداشت، چنین استقبالی هم از آن نمی‌شد.

این هنرمند در پایان گفت: امروز در میان تعزیه‌خوان‌ها افراد بسیاری با تحصیلات دانشگاهی، از رشته‌های مختلف مانند موسیقی، انیمیشن و دیگر حوزه‌های هنری حضور دارند. اگر این هنر ظرفیت نداشت، چنین افرادی به سمت آن نمی‌آمدند. برای خود من نیز بیش از پنج دهه است که از دوران دانشجویی و زمان نگارش پایان‌نامه‌ام درباره شخصیت‌ در تعزیه و نمایش‌های ایرانی تا امروز، این حوزه همچنان جذاب و الهام‌بخش باقی مانده است.