فناوری فرهنگی مداحی زبان مشترک مردمی در زیست بومی جمعی

به گزارش خبرنگار مهر، چهلمین نشست تخصصی مجموعه «آهات» با عنوان «صدای میدان، صدای ایران؛ جستاری درباره نقش تاریخی هنر مداحی در جنگ وجودی ایران» در میدان تجریش تهران برگزار شد.

این نشست با دبیری علمی محمدمهدی سیار و با حضور میثم مهدیار، جامعه‌شناس و پژوهشگر علوم اجتماعی؛ حسام‌الدین براتی، پژوهشگر حوزه آموزش و رسانه؛ و سید جواد پرئی، شاعر و فعال حوزه سرود و موسیقی برگزار شد. این برنامه، سومین نشست میدانی مجموعه «آهات» بود. دو نشست پیشین این مجموعه در میدان شهید طهرانی‌مقدم و میدان ونک برگزار شده بودند.

سیار: مداحی به نخ تسبیح اجتماعات مردمی تبدیل شد

محمدمهدی سیار در آغاز این نشست، با اشاره به پیشینه مجموعه «آهات» گفت: این سلسله‌گفت‌وگوها از سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ در مجامع دانشگاهی آغاز شده و تاکنون چهل نشست علمی و تخصصی درباره ابعاد هنری، فرهنگی و اجتماعی مداحی برگزار کرده است.

او افزود: مجموعه‌ای از نخستین مباحث این نشست‌ها در کتاب دوجلدی «از مرثیه تا فریاد» منتشر و به رهبر انقلاب ارائه شده بود. به گفته سیار، رهبر انقلاب برگزاری گفت‌وگوی دانشگاهی و تخصصی درباره مداحی را اقدامی کم‌سابقه توصیف کرده و بر ادامه این مسیر تأکید کرده بودند.

دبیر علمی نشست «آهات» با اشاره به تحولات اخیر کشوربیان کرد: مداحی به‌عنوان یکی از ریشه‌دارترین نرم‌افزارهای فرهنگی و اجتماعی تشیع، در بزنگاه‌های تاریخی نقش‌های مختلفی ایفا کرده است، اما نقش آن در این مقطع با تجربه‌های پیشین تفاوت داشت.

سیار اظهار کرد: پس از حمله دشمن و شهادت رهبر و تعدادی از فرماندهان، جامعه با حیرت، ترس و ابهامی گسترده درباره آینده مواجه شد. در چنین شرایطی، حضور مردم در میدان‌ها مانع تحقق طرح دشمن برای ایجاد آشوب و جنگ داخلی شد.

وی افزود: این حضور مردمی به عنصری نیاز داشت که افراد مختلف را دور هم جمع کند و زبان مشترکی در اختیار آنان قرار دهد. از میان نهادها و ظرفیت‌هایی مانند دانشگاه، منبر، سینما، موسیقی و شعر، هنر مداحی به نخ تسبیح اجتماعات تبدیل شد.

به گفته سیار، مردم هر شب در میدان‌ها مداحی می‌شنوند، آن را زمزمه می‌کنند، انرژی می‌گیرند و از این طریق، وحدت و همبستگی خود را بازسازی می‌کنند.

وی هدف از انتقال نشست‌های «آهات» به میدان‌های شهر را ثبت و تحلیل این تجربه در حضور خود مردم دانست و گفت: اگر کنش‌های فرهنگی شکل‌گرفته در این میدان‌ها از سوی کنشگران آن روایت نشوند، ممکن است در آینده به‌گونه‌ای دیگر و نادرست بازنمایی شوند.

مهدیار: هیئت، ملی‌ترین ساختار اجتماعی ایران است

میثم مهدیار در سخنان خود، لحظه‌های خطر و بحران را زمان آشکار شدن ریشه‌ها و اصالت‌های یک جامعه دانست و بیان کرد: در آغاز جنگ، اضطراب و نگرانی گسترده‌ای در جامعه به وجود آمد، اما مسیری که مردم برای مواجهه با آن برگزیدند، مسیری فرهنگی و هنری بود. این مسیر علاوه بر ایجاد انرژی اجتماعی، به تولید تعداد زیادی نغمه زیبا، پرشور و خلاقانه انجامید.

مهدیار «مردمی بودن» را یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مداحی معرفی کرد و افزود: همه اقشار، از پیر و جوان و زن و مرد گرفته تا افراد باسواد و کم‌سواد، بالاشهری و پایین‌شهری، کودک و بزرگ‌سال و دانشگاهی و غیردانشگاهی، می‌توانند با یک نوحه همراه شوند.

به گفته او، هنر مردمی هنری است که بتواند با زبانی مشترک، مردم مختلف را همراه کند و امکان زمزمه جمعی را برای آنان به وجود آورد.

این جامعه‌شناس همچنین به بازتاب برخی مداحی‌ها در خارج از ایران اشاره کرد و گفت: آثاری مانند «باید برخاست» و بعضی از نوحه‌های اجراشده در اجتماعات اخیر، حتی مورد توجه افرادی قرار گرفتند که زبان فارسی نمی‌دانستند. بازخوانی این آثار از سوی مخاطبان عرب، هندی، پاکستانی، کشمیری و حتی برخی خوانندگان غربی، نشان‌دهنده قدرت و اصالت این قالب است.

مهدیار یکی از سرچشمه‌های اصلی این قدرت را ادبیات کلاسیک ایران دانست و افزود: فرهنگ ایران در جهان با قله‌هایی مانند فردوسی، نظامی، مولوی، حافظ و سعدی شناخته می‌شود.

وی مداحی را نوعی «فناوری فرهنگی» توصیف کرد که ادبیات، دین، فرهنگ، زیست‌بوم و تجربه تاریخی ملت ایران را با یکدیگر ترکیب کرده است.

به گفته این پژوهشگر اجتماعی، بسیاری از آثار هنری در استودیو تولید و سپس به مخاطب عرضه می‌شوند، اما مداحی هنری جمعی است و در رفت‌وبرگشت میان مداح و مردم شکل می‌گیرد. مداحی هم از جمعیت تأثیر می‌پذیرد و هم به جمعیت شکل می‌دهد.

مهدیار با مرور سابقه منقبت‌خوانی و مناسک عاشورایی در ایران گفت: بخش مهمی از گسترش تشیع در ایران مرهون همین قالب‌های آیینی و مردمی بوده است.

پرئی: گویی هزاروچهارصد سال برای چنین روزهایی تمرین کرده بودیم

سید جواد پرئی در پاسخ به این پرسش که چرا دامنه تولیدات و حضور مداحان در جنگ اخیر با دوران دفاع مقدس قابل مقایسه نیست، گفت: جامعه شیعی گویی هزاروچهارصد سال برای مواجهه با چنین روزهایی تمرین کرده است.

وی افزود: مداحی در دوران دفاع مقدس نیز با صدای افرادی مانند حاج صادق آهنگران نقش مهمی داشت، اما در سال‌های پس از انقلاب، بستر گسترده‌تری برای رشد شعر، نوحه و حضور اجتماعی هیئت‌ها فراهم شد.

پرئی این بستر را از دستاوردهای انقلاب اسلامی و حمایت‌های مستمر رهبر انقلاب از شعر و مداحی دانست و تأکید کرد: حضور مداحی در میدان‌ها، برخلاف برخی تصورات، محصول حمایت مالی یا سازمان‌دهی رسمی نبوده و ماهیتی خودجوش داشته است.

این شاعر تصریح کرد: عناصر این حرکت از سال‌ها قبل در دسته‌های عزاداری، دم‌خوانی، پاره‌دم‌ها، پرچم‌داری‌ها و آیین‌های هیئت تمرین شده بود. مداح برای رسیدن به موقعیتی که بتواند یک اجتماع بزرگ را همراه کند، سال‌ها آموزش و تجربه کسب می‌کند.

پرئی افزود: برخی از کسانی که در گذشته با خواندن شعرهای متناسب با مسائل روز مخالفت می‌کردند، در این مقطع خود به پرچم‌داران همین جریان تبدیل شدند.

وی بیان داشت: مجموعه ظرفیت‌های موجود در تاریخ پنجاه یا حتی صدساله مداحی و نوحه‌سرایی ایران، گویی در مدت یک هفته آشکار شد و به فعلیت رسید.

مداحی، بستری برای عبور از سوگ جمعی

پرئی یکی دیگر از کارکردهای مداحی و اجتماعات میدانی را فراهم کردن امکان تجربه «سوگ جمعی» دانست.

وی گفت: ملت ایران پس از شهادت رهبر انقلاب با سوگی سنگین مواجه شد و اگر مردم نمی‌توانستند این اندوه را به‌صورت جمعی و در کنار یکدیگر تجربه کنند، تحمل آن بسیار دشوارتر می‌شد.

پرئی تصریح کرد: حضور در میدان‌ها و قرار گرفتن زیر چتر نام‌های اهل‌بیت(ع)، افراد را به یکدیگر پیوند داد و اجازه داد جامعه این دوره را به‌صورت جمعی پشت سر بگذارد.

این شاعر مداحی را هنری معرفی کرد که دائماً با مخاطب در تعامل است و از طریق همین رفت‌وبرگشت، حس همراهی، تسلی و مقاومت را در میان مردم زنده نگه می‌دارد و افزود: اهمیت این باهم‌بودن در شرایطی بیشتر می‌شود که هنوز زمان پایان تهدیدها و مدت ضرورت آمادگی اجتماعی مشخص نیست.

سیار: توجه رهبر انقلاب به شعر، امروز معنای خود را نشان می‌دهد

در ادامه نشست، ویدئویی از شعرخوانی سید جواد پرئی در محضر رهبر انقلاب پخش شد.

سیار پس از نمایش این تصاویر، درباره جلسات شعر رهبر انقلاب توضیح داد و گفت: این جلسات از پیش از اذان آغاز می‌شد، با اقامه نماز و افطار ادامه پیدا می‌کرد و گاه تا نیمه‌شب به طول می‌انجامید.

به گفته او، رهبر انقلاب پس از شنیدن ساعت‌ها شعر، همچنان درباره آثار خوانده‌شده و وضعیت شعر کشور سخن می‌گفتند؛ درحالی‌که گاهی خود شاعران از طولانی شدن جلسه خسته می‌شدند.

سیار بیان کرد: شاید در گذشته برای برخی این پرسش وجود داشت که چرا رهبر انقلاب تا این اندازه برای شعر وقت می‌گذارند، اما نقش امروز شعر و مداحی در همراه کردن جامعه، اهمیت آن توجه را آشکار کرده است.

براتی: نبرد امروز، نبرد فرم‌هاست

حسام‌الدین براتی در بخش دیگری از نشست گفت: جریان انقلاب اسلامی از نظر محتوایی با کمبود مواجه نیست و متفکرانی مانند شهید مطهری، شهید بهشتی و آیت‌الله مصباح همواره برای گفت‌وگو با جریان‌های فکری مختلف آمادگی داشتند.

براتی افزود: در کنار نبرد محتوایی، نبرد دیگری در حوزه «فرم» وجود دارد؛ به این معنا که محتوای حق و باطل چگونه و در چه قالبی به مخاطب ارائه می‌شوند.

وی با اشاره به جایگاه شعر در صدر اسلام گفت: شعر و رسانه هنری می‌توانند تا اندازه‌ای اثرگذار باشند که جبهه‌ای را تقویت یا تضعیف کنند. در تاریخ اسلام نیز اهل‌بیت(ع) از شاعرانی که هنر خود را در خدمت جریان حق قرار می‌دادند، حمایت می‌کردند.

این پژوهشگر حوزه آموزش با اشاره به فعالیت جریان‌های رسانه‌ای برای کودکان و نوجوانان تصریح کرد: امروز برای انتقال عقاید و سبک زندگی، فیلم، سریال، پویانمایی و بازی رایانه‌ای با هزینه‌های بسیار سنگین ساخته می‌شود.

وی از بازی «جی‌تی‌ای» به‌عنوان نمونه‌ای از سرمایه‌گذاری گسترده بر فرم رسانه‌ای نام برد و گفت: سازندگان این محصولات، عقاید و ارزش‌های خود را در دل یک قالب سرگرم‌کننده به مخاطب منتقل می‌کنند.

براتی افزود: جریان دینی ممکن است نتواند دقیقاً همان محصولات را با همان هزینه تولید کند، اما از قالب‌های تاریخی و مؤثری مانند شعر و مداحی برخوردار است؛ قالب‌هایی که هزاروچهارصد سال سابقه دارند و می‌توانند محتوا را فرآوری کرده و در جان مخاطب بنشانند.

از «سلام فرمانده» تا «خدای خامنه‌ای زنده است»

براتی سرود «سلام فرمانده» را یکی از نمونه‌های قدرت فرم دانست و گفت: فراگیری این اثر، حتی مخالفان انقلاب را نسبت به تأثیر اجتماعی آن نگران کرده بود.

او مهم‌ترین نمونه کارکرد مداحی در بزنگاه اخیر را صبح دهم اسفند دانست؛ زمانی که پس از انتشار خبر شهادت رهبر انقلاب، مردم در میدان انقلاب تهران گرد هم آمدند و حاج مهدی رسولی خواند:

«اگرچه بغض دل ما شکست، ای مردم

خدای خامنه‌ای زنده است، ای مردم»

براتی گفت: در آن لحظه، جامعه با این پرسش روبه‌رو بود که پس از شهادت رهبر و فرماندهان نظامی، امنیتی و اطلاعاتی، چه اتفاقی خواهد افتاد و آیا انقلاب اسلامی ادامه پیدا خواهد کرد.

وی ادامه داد: امکان برگزاری یک سخنرانی طولانی برای توضیح این مفاهیم وجود نداشت، اما یک بیت توانست در زمانی کوتاه این معنا را منتقل کند که مسیر انقلاب به یک فرد محدود نیست و ادامه خواهد یافت.

براتی تصریح کرد: کارکرد فرم تاریخی مداحی دقیقاً در چنین لحظه‌هایی آشکار می‌شود و روشن می‌کند که چرا رهبر انقلاب تا این اندازه برای شعر و مداحی وقت صرف می‌کردند.