روایت یک موزه از جنگ و تاب‌آوری؛ جایی که هنر با بحران گفتگو می‌کند

رضا دبیری‌نژاد رئیس موزه هنرهای معاصر تهران در گفتگو با خبرنگار مهر، درباره رویداد «هنر و جنگ» که در این موزه برگزار شد، عنوان کرد: مجموعه رویدادهای «هنر و جنگ» از اردیبهشت ۱۴۰۵ با هدف معرفی نسبت هنر و جنگ و بازتاب آن در آثار هنرمندان ایده‌پردازی شد و با تاکید بر کنشگری اجتماعی و تلاش برای بازتعریف نقش موزه هنرهای معاصر تهران به عنوان نهادی برای تولید اندیشه، گفتگوی اجتماعی و دیپلماسی فرهنگی در شرایط پساجنگ و کمک برای بهره‌گیری از ظرفیت هنر برای تاب‌آوری طراحی و اجرا شد. در بازه‌ای که سایر نهادهای موزه‌ای عملا از حوزه خدمات رسانی عمومی خارج شده بودند، موزه هنرهای معاصر تهران به واسطه مجموعه برنامه‌های «هنر و جنگ» با بهره‌گیری از آثار گنجینه موزه و تلفیق نمایشگاه، پژوهش، آموزش، هنر اجرا، سینما، موسیقی و برنامه‌های مشارکتی، به تجربه‌ای همگانی از رویدادی فرهنگی – موزه ای در بستر بحران تبدیل شد.

موزه هنرهای معاصر؛ فراتر از یک نمایشگاه

وی تصریح کرد: این رویداد به گواهی تحلیل‌ها و بازخوردهای رسانه‌ای در سه سطح ملی، بین‌المللی و دیپلماسی عمومی تاثیرگذار بوده و نقش آفرینی کرده است. با توجه به همه محدودیت‌های حفاظتی و امنیتی – چه برای آثار و چه برای مخاطبان – در شرایط بحرانی و پرتنش کشور و منطقه و با در نظر گرفتن نمایش محدود آثار برای امکان اجرای پروتکل‌های حفاظتی در کوتاه‌ترین زمان ممکن، سرسرای موزه هنرهای معاصر تهران به عنوان فضای نمایشگاهی «هنر و جنگ» انتخاب و ۵۰ اثر از گنجینه موزه هنرهای معاصر در آن نمایش داده شد.

به گفته دبیری‌نژاد، رویدادهای پژوهشی، اجرایی، آموزشی و تعاملی مرتبط با هر نمایشگاه نیز در سایر فضاهای موزه‌ای به اجرا درآمد.

وی به بازنگری کوتاهی بر دستاوردهای این تجربه موزه‌ای پرداخت و گفت: ساختار مجموعه رویداد «هنر و جنگ» بر پایه یک روایت منسجم شکل گرفت؛ روایتی که از تجربه جهانی جنگ آغاز شد و به حافظه تاریخی و فرهنگی ایران رسید. بر این مبنا ۵ نمایشگاه به هم پیوسته در راستای این موضوع طراحی و اجرا شد که شامل «آثار پاپ‌آرت و نقد فرهنگ جنگ»، «آثار هنرمندان مدرنیست اسپانیایی»، «آثار هنرمندان چاپگر مکزیکی»، «آثار هنرمندان اروپای پس از جنگ» و نمایشگاه حماسه نگاری ایرانی؛ «از شاهنامه تا عاشورا» بود. این ترکیب، مفاهیمی چون مقاومت، ایثار، صلح، امید و بازسازی را از منظر هنر جهان و فرهنگ ایرانی به یکدیگر پیوند داد.

تبدیل موزه از یک «مخزن آثار» به یک «نهاد فعال اجتماعی»

رئیس موزه هنرهای معاصر تهران همچنین «هنر و جنگ» را صحنه گفتگوی اجتماعی به عنوان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای پروژه دانست و توضیح داد: افزایش نقش اجتماعی موزه در پس این دستاورد بود. در این چارچوب، نشست‌های «هنر و تاب‌آوری»، برنامه‌های «هنر و میناب»، «نقشی بر میناب» و پرفورمنس «در جستجوی حقیقت در خاک جنوب» برگزار شد تا هنر به بستری برای همدلی، بازسازی حافظه جمعی و گفتگو درباره بحران‌های معاصر تبدیل شود.

وی عنوان کرد: در مجموعه «هنر و جنگ»، آموزش به یکی از ارکان اصلی پروژه تبدیل شد. برگزاری کارگاه‌های آموزشی، برنامه‌های ویژه کودکان و نوجوانان، فعالیت‌های تعاملی، برنامه «سنگ صبور» و کارگاه فهم تعارض موجب شد مخاطبان از نقش تماشاگر خارج شده و به مشارکت‌کنندگان فعال در تجربه موزه تبدیل شوند.

دبیری‌نژاد تصریح کرد: این پروژه، هنر را به نمایشگاه صرف آثار تجسمی محدود نکرد. با نگاهی به تعاریف و مصداق های هنر معاصر و معاصربودگی، در کنار هنرهای تجسمی، مجموعه «سینما و جنگ»، اجرای محیطی و «موزیک‌تک ۴؛ صداهای جنوب»، تجربه‌ای چندرسانه‌ای و متفاوت برای مخاطبان ایجاد کرد و همچنین همزمان تلاش شد تصویری از ظرفیت‌های چندگانه موزه برای فعالیت‌های فرهنگی هنری و اجتماعی منطبق با تعاریف روزآمد از موزه در جهان ارائه شود.

وی افزود: در جریان سلسه رویدادهای «هنر و جنگ» مجموعه نشست‌های «هنر و تاب‌آوری» و سایر برنامه‌های پژوهشی، موزه را به محلی برای تولید دانش و گفتگوی تخصصی تبدیل کرد.

وقتی هنر زبان مشترک جهانی می‌شود

دبیری‌نژاد، هنر را به‌عنوان زبان مشترک جهانی برشمرد و گفت: یکی از برجسته‌ترین دستاوردهای مجموعه «هنر و جنگ»، تقویت جایگاه بین‌المللی موزه بود. در این چارچوب نمایش آثار هنرمندان برجسته اسپانیا، مکزیک، اروپا و آمریکا از سوی مراکز فرهنگی و موزه‌های مرتبط مورد توجه قرار گرفت و به عنوان رویکرد فرهنگی ایران در بهره گیری از گنجینه‌های هنری موجود در کشور در واکنش به جنگ پیش آمده مورد ارزیابی قرار گرفت و بهانه برای گفتگوی فرهنگی در روزگار جنگ و پس از آن را فراهم کرد. سفرای اسپانیا و مکزیک، پس از بازدید از نمایشگاه، بر توسعه همکاری‌های فرهنگی تأکید کردند و در مجموع این تعاملات، جایگاه موزه هنرهای معاصر تهران را به‌عنوان یکی از ابزارهای مؤثر دیپلماسی فرهنگی کشور بازتعریف و تقویت کرد.

وی بیان کرد: با توجه به شرایط اضطراری ناشی از جنگ رمضان، فضاهای فرهنگی و از جمله موزه ها از اواخر سال ۱۴۰۴ با تعطیلی و عدم امکان خدمات رسانی عمومی مواجه شدند اما در اردیبهشت ۱۴۰۵ ابتکار موزه هنرهای معاصر تهران در گشایش عمومی موزه به واسطه مجموعه رویداد «هنر و جنگ»، این موزه را به یکی از پر بازتاب‌ترین سوژه های فرهنگی در سال ۱۴۰۵ تبدیل کرد که فراتر از فضای تخصصی هنر، در رسانه‌های عمومی، فرهنگی و بین‌المللی نیز مورد توجه قرار گیرد.

رئیس موزه هنرهای معاصر تهران همچنین توضیح داد: گستره و تنوع این بازتاب‌ها نشان داد که پروژه علاوه بر ارزش هنری، از منظر اجتماعی، فرهنگی و دیپلماسی عمومی نیز دارای اهمیت بوده است. در این بازخوانی این پوشش رسانه‌ای در داخل و خارج از کشور و همچنین در حوزه دیپلماسی اهمیت دارد. بر این اساس، گزارش‌ها و اخبار در رسانه‌های معتبر جهان آشکار شد. روزنامه تخصصی هنر در لندن (Art news paper ) گزارشی تحلیلی از فعالیت‌های موزه هنرهای معاصر تهران در دوران جنگ برای حفاظت آثار و فعالیت‌های پس از جنگ منتشر کرد. خبرگزاری آسوشیتدپرس با انتشار گزارشی از نمایشگاه، به نمایش آثار ضدجنگ هنرمندان بین‌المللی در موزه هنرهای معاصر تهران، رویکرد فرهنگی موزه در مواجهه با موضوع جنگ و تأکید بر حفاظت از گنجینه در شرایط بحرانی پرداخت. این گزارش سپس در یورونیوز و نسخه‌های چندزبانه آن بازنشر شد و در دسترس مخاطبان گسترده‌ای در اروپا و دیگر مناطق جهان قرار گرفت.

وی افزود: همچنین گزارش‌هایی در رسانه‌هایی مانند Seattle Times و شماری از رسانه‌های اسپانیا، مکزیک، ترکیه، هند و دیگر کشورها بازتاب پیدا کرد و موجب شد نام موزه هنرهای معاصر تهران در فضای رسانه‌ای بین‌المللی بیش از پیش مطرح شود. رسانه‌های خارجی عمدتاً بر چند نکته تأکید داشتند. اول؛ استفاده از هنر به‌عنوان زبان مشترک برای گفتگو درباره جنگ و صلح، دوم؛ نمایش آثار هنرمندان برجسته آمریکایی، اروپایی، اسپانیایی و مکزیکی در تهران و سوم؛ نقش موزه در حفظ و نمایش یکی از مهم‌ترین گنجینه‌های هنر مدرن خارج از غرب و در نهایت استمرار فعالیت‌های فرهنگی موزه در شرایط دشوار و تبدیل هنر به ابزاری برای گفتگوی بین‌المللی.

وقتی که هنر زخم‌های جنگ را می‌بندد

دبیری‌نژاد همچنین درباره رویکرد رسانه‌های داخلی تصریح کرد: رویکرد رسانه‌ای در رسانه‌های داخلی موجب شد مخاطبان، موزه را نه فقط به‌عنوان محل نگهداری آثار، بلکه به‌عنوان نهادی زنده و اثرگذار در مواجهه با مسائل روز جامعه بشناسند.

وی در جمع‌بندی نهایی درباره رویداد «هنر و جنگ» توضیح داد: «هنر و جنگ» به عنوان پروژه‌ای جامع در حوزه هنر، پژوهش، آموزش، مشارکت اجتماعی، دیپلماسی فرهنگی و ارتباطات رسانه‌ای، توانست همه مأموریت‌های اصلی یک موزه معاصر را به‌صورت هم‌زمان و در سه سطح از اثرگذاری محقق کند. سطح اول؛ در سطح ملی با تثبیت جایگاه موزه هنرهای معاصر تهران به‌عنوان نهادی اجتماعی فعالانه در برابر مسائل روز به پاسخ‌گویی فرهنگی پرداخته و نقش اجتماعی موزه را توسعه بخشید. در سطح دوم یا بین‌المللی با معرفی ظرفیت‌های هنری و حرفه‌ای موزه، از طریق پوشش رسانه‌های معتبر جهانی، تصویر ایران در عرصه فرهنگ و هنر را تقویت کرد. و در سطح سوم یا دیپلماسی عمومی با استفاده از هنر به‌عنوان زبان مشترک برای توسعه تعاملات فرهنگی، افزایش اعتماد متقابل و گسترش ارتباطات بین‌المللی را به ارمغان آورد.

رئیس موزه هنرهای معاصر تهران در پایان گفت: این تجربه نشان داد که موزه هنرهای معاصر تهران می‌تواند علاوه بر حفاظت از گنجینه ملی، به نهادی اثرگذار در تولید سرمایه فرهنگی و معرفی ظرفیت‌های هنر در عرصه جهانی تبدیل شوپ و بر مسئولیت اجتماعی موزه به عنوان نهادی همگانی و در خدمت جامعه تاکید ورزد.