بدون هنر حرف‌های عادی شنیده نمی‌شود؛ یک کیفیت معنوی غیرقابل تعریف

به گزارش خبرنگار مهر، در دنیای امروز که هنر گاهی به ابزاری برای سرگرمی یا صرفاً یک مهارت فنی تقلیل پیدا کرده است، بازخوانی دیدگاه‌های آیت‌الله سیدعلی حسینی خامنه‌ای درباره چیستی و جایگاه هنر، ابعادی تازه از آفرینش و معنویت را پیش روی ما می‌گذارد. ایشان هنر را چراغی در درون هنرمند می‌دانند که وظیفه‌اش ابراز ظرایف و حقایق است.

در ادامه، قسمتی از دیدگاه‌های ایشان را که در مراسم و دیدارهای مختلف بیان کرده‌اند و در قالب کتابی جمع‌آوری شده است، مرور می‌کنیم. در بیانات رهبر شهید به این مفهوم پی می‌بریم که از نظر ایشان، هنر صرفاً یک مهارت اکتسابی یا تکنیکی نیست، بلکه یک «عطیه الهی» و موهبتی است که خداوند به انسان بخشیده است. ایشان تأکید دارند که هنر بخشی از فاخرترین و ارزشمندترین قسمت‌های جان انسانی است و باید برای این ارزش قائل شد و آن را در راه خدا هزینه کرد. ایشان معتقدند ذات هنر در «آفرینش» است. از نظر رهبر شهید، هنر یک «کیفیت معنوی» است که مانند روح انسان، به‌سادگی قابل تعریف نیست، اما آثار و تجلیآن قابل مشاهده است.

یکی از نکات کلیدی در دیدگاه ایشان این است که هنر توانایی بیان مفاهیمی را دارد که با زبان‌های معمولی (ساده یا منطقی) قابل بیان نیستند. ایشان هنر را ابزاری برای توصیف «تخیلات ظریف انسان» و مفاهیم عمیقی می‌دانند که اگر زبان هنر نباشد، در «مافی‌الضمیر» انسان ناگفته و توصیف‌نشده باقی می‌مانند.

ایشان بر این باورند که اسلام نه تنها هنر را پذیرفته، بلکه آن را تشویق کرده است. رهبر شهید به قرآن کریم به عنوان والاترین نمونه‌ هنر اشاره می‌کنند و معتقدند:

– خداوند برای بیان عالی‌ترین معارف، فصیح‌ترین و زیباترین بیان هنری را انتخاب کرده است.

– اعجاز قرآن در این است که در اوج زیبایی و هنر است، اما در عین حال کاملاً مطابق با واقعیت است و هیچ «خیال‌پردازی» یا «دروغی» در آن نیست.

– اگر قرآن زبان هنری نداشت، نمی‌توانست این حجم از حقایق عالی را در خود بگنجاند و مردم را مسحور کند.

در ادامه برخی نظرات صریح ایشان را برمی‌شمریم؛

«خصوصیت هنر در این است که آفرینش، جزو ذات آن شمرده می‌شود … هنر، خاصیت آفرینشی دارد. حتی آنجا که شما می‌بینید ظاهراً هنر چیزی را می‌پردازد، در واقع پردازش نیست. اگر عمیق و باطنی ملاحظه کنید، می‌بینید که هنر، سرگرم آفرینش است … شما می‌بینید که از این عناصر معمولی، نقش‌هایی به وجود می‌آورید که ادامه وجود آن عناصر نیستند، بلکه پدیده‌های جدیدی ظاهر شده‌اند. این آفرینش هنر است. به همین دلیل است که هنر، گوهری گران‌بها است و هنرمند، ارزش واقعی دارد. (سخنان رهبری در جمع هنرمندان اصفهانی شرکت‌کننده در نمایشگاه حوزه هنری ۱۳۷۳/۲/۷)

هنر جزو برجسته‌ترین مخلوقات الهی است و جزو ارزشمندترین صنع پروردگار است، که باید آن را ارج گذاشت. (سخنان رهبری در بازدید از صداوسیما ۱۳۸۳/۲/۲۸)

هنر، بخشی از آن فاخرترین و ارزشمندترین قسمت‌های جان انسانی است؛ باید برای این ارزش قائل شد و آن را برای خدا خرج کرد. (سخنان رهبری در دیدار اصحاب فرهنگ و هنر ۱۳۸۰/۵/۱)

هنر گوهر بسیار گران‌بهایی است که ارزش و گران‌بهایی آن فقط بدین جهت نیست که دل‌ها و چشم‌هایی را به خود جذب می‌کند – خیلی از چیزهایی که هنری نیست، ممکن است چشم‌ها و دل‌هایی را به خود جذب کند – نه، این یک موهبت و عطیه الهی است. حقیقت هنر – هر نوع هنری – یک عطیه الهی است. اگرچه بُروز هنر در چگونگیِ تبیین است اما این، همه حقیقت هنر نیست؛ پیش از تبیین، یک ادراک و احساس هنری وجود دارد و نکته‌ اصلی آنجا است. بعد از آن‌که یک زیبایی، یک ظرافت و یک حقیقت ادراک شد، از آن هزار نکته باریک‌تر ز مو که گاهی آدم‌های غیرهنرمند نمی‌توانند یک نکته‌اش را هم درک کنند، هنرمند با همان روح هنری و با آن چراغ هنر که در درون او برافروخته شده است، ظرایف و دقایق و حقایقی را ابراز می‌کند. این می‌شود هنر واقعی و حقیقی که ناشی از یک ادراک و یک بازتاب و یک تبیین است. (سخنان رهبری در دیدار با اهالی فرهنگ و هنر ۱۳۸۰/۵/۱)

هنر یک ودیعه الهی و یک نعمت بزرگ خدا است و هنرمند هم یک نعمت است. ببینید! اینجا دو نفر مسئولند: یکی ما هستیم که خدا آن هنرمند را به ما داده و ما مورد موهبت خدا قرار گرفته‌ایم؛ یکی هم خودِ آن هنرمند است که خدا آن هنر را به او داده و او هم مورد موهبت خدا قرار گرفته است. (سخنان رهبر شهید در دیدار گروه ورزش و سرگرمی صدای جمهوری اسلامی ایران ۱۳۷۱/۱۰/۱)

یکی از مباحثی که رهبر شهید به آن پرداختند، چیستی هنر است که آن را یک کیفیت معنوی غیر قابل تعریف برشمردند. ایشان در بازدید از نمایشگاه نگارگری که در حسینیه امام خمینی (ره) در تاریخ ۱۳۷۲/۶/۱۰ برگزار شد، فرمودند: «هنر را درست نمی‌شود تعریف کرد. البته هنر را خیلی تعریف کرده‌اند؛ بنده هم اینجا و آنجا دیده‌ام و خوانده‌ام اما هنر یک کیفیت معنوی است؛ خواص و آثارش را می‌شود تعریف کرد، ولی خودِ هنر را نمی‌شود تعریف کرد. هنر مثل روح انسان است؛ اگر بخواهیم روح را تعریف کنیم، چه می‌گوییم؟ روح قابل تعریف نیست؛ انسان فقط می‌تواند خواص و آثار آن را تعریف کند؛ هنر هم چنین چیزی است. هنرها ریشه و وجه مشترکی دارند.

آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای همچنین به اهمیت ابزار بودن هنر در بازدید از صداوسیما در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۸۳ اشاره می‌کنند و می‌فرمایند: «بدون هنر، حرفِ عادی جای خودش را حتی در ذهن کسی پیدا نمی‌کند، چه برسد به اینکه جذابیت داشته باشد و جای‌گیر و ماندگار شود. هنر مهم‌ترین وسیله است برای گسترش یک فکر درست یا نادرست. هنر، وسیله، ابزار و رسانه است؛ رسانه‌ای بسیار مهم‌ … در همه‌ کارها، حتی در یک تبلیغات معمولی، باید هنر را به کار برد.»