وقتی موسیقی تئاتر آلبوم عاشورایی شد؛ ماجرای «تک سوار عشق» احمد پژمان

خبرگزاری مهر- گروه هنر- علیرضا سعیدی؛ تولید آثار موسیقایی مرتبط با مضامین و رویدادهای مذهبی و اعتقادی همواره جزو پرطرفدارترین و در عین حال پرچالش‌ترین عرصه‌های فرهنگی هنری کشورمان بوده است که در سال‌های طولانی دوشادوش سایر فعالیت‌های فرهنگی هنری مرتبط با این موضوع مورد توجه مخاطبان و هنرمندان قرار گرفته است.

تولیدات این حوزه اگرچه همواره در معرض اتهام‌ فراوان از جمله «سفارشی بودن» قرار داشته‌اند اما به دلیل حس و حال موجود در آنها که برگرفته از باورها و اعتقادات نهفته در ضمیر بسیاری از مخاطبان بالقوه است، در اغلب موارد فعالیت در این حوزه را با استقبال هنرمندان مواجه کرده است.

هم‌زمان با ایام سوگواری سیدالشهدا (ع) بر آن شدیم تا بار دیگر نگاهی اجمالی به تولیدات موسیقایی مختلف مرتبط با قیام عاشورا در کشورمان داشته باشیم که در قالب‌های گوناگونی چون آلبوم، موسیقی متن فیلم و سریال، اجرای زنده و مواردی از این دست تولید شده‌اند.

در این چارچوب آنچه مورد توجه قرار گرفته و می‌گیرد، صرفا مرور و یادآوری آثار برجسته حوزه موسیقی «عاشورایی» است که در سال‌های دور و یا نزدیک تولید و در بازار موسیقی عرضه شده‌اند. آثاری که طبیعتا برخی از آنها از درجه کیفی ممتازی برخوردار بوده‌اند و شاید برخی دیگر با انتقاداتی هم در زمان انتشار به لحاظ موسیقایی و محتوایی مواجه شدند اما همه در یک وجه اشتراک دارند و آن ماندگاری در حافظه جمعی دل‌بستگان اباعبدالله (ع) است.

در پنجاه و سومین قسمت از سلسله گزارش‌های «روایت مهر از نواهای عاشورایی» به سراغ آلبوم «تک سوار عشق» به آهنگسازی زنده یاد احمد پژمان از موسیقی دانان شهیر و پرآواز موسیقی کشورمان رفتیم که به گفته آنچه درباره خاستگاه این پروژه موسیقایی در رسانه ها و فضای مجازی یافت شده، مربوط به یک اثر نمایشی اجرا شده در سال ۱۳۶۸ به میزبانی تالار وحدت با نام «همسرایی مختار» به کارگردانی محمود عزیزی بوده که مرحوم پژمان به عنوان آهنگساز در آن حضور داشته و بعدها موسیقی متن پروژه به عنوان آلبومی مجزا پیش روی مخاطبان قرار گرفته است.

در توضیحات این پروژه نمایشی موسیقایی به قلم محمود عزیزی نویسنده و کارگردان اثر آمده است: «قیام مختار بر همگان روشن است. به ویژه برای ما که در کودکی تماشاگران گروه تعزیه‌خوانان بوده‌ایم. در دوره‌های ما که نه چندان دور است یکی از سرگرمی‌های آموزشی، همین گروه‌های تعزیه بودند که ما را بر این می‌داشتند تا در دل وقایع تاریخ شیعه، با اسلام آشنا شویم. در این نمایش، قصد ما بازسازی تعزیه نیست. از طرف دیگر چون نمایش است پس داستان هم دارد. ولی وقتی صحبت از داستان نمایشی به میان می‌آید، خواننده بلافاصله انتظار دارد تا با تحلیل اشخاص نمایشی، تاریخ زندگی، نوع اندیشه و روابط زیستی او با دیگر اشخاص نمایشی، مناسباتی را به دست آورد که از میان آنها بتواند به گونه‌ای خوب و بد خود را تمیز دهد. ولی داستان نمایشی ما از این گونه پرداخت نمایشی پرهیز دارد. داستان همسرایی مختار همچون مشاهیر جهان و شخصیت‌های اسطوره‌ای است. خاطره شیرین تماشاگر ایرانی نیازی به شناخت کم و کیف رسیدن شخصیت نمایشی به انتخاب ندارد. او مختار را در دل و ذهن خود پنهان دارد. شاید که در کودکی شنیده باشد و اگر هم چون این نباشد یاعشق دارد و یا عاشق خواهد شد. و عاشق سوال نمی‌کند، می‌پذیرد.»

نمایش «همسرایی مختار» از جمله آثار نمایشی مناسبتی دهه شصت تئاتر ایران بود که تلاش داشت تجربه جدیدی را در حوزه نمایش های دینی رقم بزند. اثری که به گفته سازندگانش در آن سال‌هایی که هنوز از ساخت سریال «مختارنامه» داود میرباقری خبری نبود، نشان داد قصه ها و حماسه های مرتبط با قیام عاشورا و قیام مختار چه ظرفیت های فراوانی برای اجرای صحنه ای و یا حتی هم سرایی و اپرا دارند. مسیری که محمود عزیزی را وا داشت تا پس از نگارش متن اولیه آن را در اختیار یک آهنگساز معتبر چون احمد پژمان قرار دهد تا برای آن موسیقی بسازد؛ یک موسیقی که نوازندگان و گروه اجرایی اش هم در ردیف معتبرترین نوازندگان آن سال‌های ایران و ارکستر سمفونیک تهران بودند و ماجرا را به سمتی برد تا آلبومی برگرفته از موسیقی نمایش «همسرایی مختار» به نام «تک سوار عشق» پیش روی مخاطبان قرار گیرد. یک پروژه موسیقایی معتبر که نمونه ای دیگر از توانایی پژمان در تلفیق موسیقی کلاسیک با مفاهیم و داستان‌های ایرانی است.

آلبوم «تک سوار عشق» به سال ۱۳۷۰ در قالب همان بسته های نوار کاست معروف دهه هفتاد منتشر شد و می توان آن را یکی از خاص‌ترین آلبوم‌ها در شمار موسیقی هنری و فنی ایران با مضامین عاشورا، توصیف کرد. آلبومی مبتنی بر موسیقی ارکسترال و کرال که در بخش‌هایی تک‌خوانی عبدالرسول کارگشا از هنرمندان عرصه موسیقی کلاسیک ایرانی به عنوان خواننده در آن حضور دارد.

در نگاه بسیاری از کارشناسان حوزه موسیقی زنده یاد پژمان با تلفیق هوشمندانه دانش موسیقی کلاسیک غربی و غنای موسیقی ایرانی، سبکی منحصربه‌فرد خلق کرد. او هرگز ریشه‌های خود را فراموش نکرد و همواره بر استفاده از موتیف‌ها و تم‌های ایرانی در آثارش تأکید داشت و فارغ از ویژگی های فنی و سبک شناختی این هنرمند که دربرگیرند ابعاد مختلفی است او در حوزه محتوا، همواره به دنبال روایت «روح یک ملت» با تمام تاریخ، هویت و احساس جمعی‌اش بود. این رویکرد در آثار مذهبی او از جمله آلبوم «تک سوار عشق» نیز به‌خوبی دیده می‌شود.

پژمان در آثار مذهبی اش هم وفادار به محور «تلفیق اصالت ایرانی با فرم های مدرن غربی» بود که بسیاری از آنها عمیقا معنوی و از نظر هنری هم پروژه های مهم و اثرگذاری محسوب می شدند.

به هر ترتیب آنچه مرحوم احمد پژمان در حوزه های مختلف موسیقایی انجام داده، حاصل تجربیات متعدد و متنوعی است که برخاسته از خلاقیت، آگاهی و تسلط بر موسیقی کلاسیک ایرانی و جهانی بوده و همین امر موجب تولید و ارائه آثاری شد که هرکدام دارای مولفه ها و ویژگی هایی بودند که می‌توانند به عنوان الگو مورد استفاده قرار گیرند. اگر نگاهی اجمالی به محصولات تولید شده از سوی احمد پژمان بیندازیم متوجه ارزشمندی هایی می شویم که در کمتر موسیقی دان و هنرمندی می توان یافت.

تک آهنگ «سواران» از آلبوم «تک سوار عشق» را اینجا و تک آهنگ «ای یار» از همین آلبوم را اینجا بشنوید.