عاشورا در منظومه فکری امام(ره)؛ از احیای اسلام تاالگوی مبارزه و مقاومت

به گزارش خبرگزاری مهر، نشست علمی «عاشورا در منظومه فکری امام خمینی(قدس‌سره)؛ در امتداد مکتب حسینی» به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد.

در این نشست، مجتبی سلطانی احمدی، سید مرتضی نبوی، یحیی فوزی و جواد کامور بخشایش، ابعاد مختلف جایگاه عاشورا در اندیشه امام خمینی(ره)، تأثیر آن بر شکل‌گیری انقلاب اسلامی و نقش آن در تداوم گفتمان مقاومت را بررسی کردند.

سلطانی احمدی: نهضت امام خمینی در حافظه تاریخی جامعه با عاشورا پیوند خورده است

مجتبی سلطانی احمدی با بیان اینکه از سال ۱۳۴۲ تاکنون نوعی پیوند معنایی میان نهضت امام خمینی(ره) و قیام عاشورا در فرهنگ عمومی ایران شکل گرفته و تثبیت شده است، اظهار کرد: این ارتباط تنها در سطح تحلیل‌های نخبگانی باقی نمانده، بلکه در فرهنگ آیینی و مردمی نیز بازتاب یافته است. نوحه‌ها، شعارهای مذهبی، پرده‌نوشته‌ها و نمادهای عاشورایی، شخصیت و مبارزه امام خمینی را در افق معنایی قیام امام حسین(ع) تفسیر کرده‌اند.

وی افزود: در نتیجه، بسیاری از کنش‌های انقلابی و دینی مردم با زبان عاشورا معنا یافته و نهضت امام خمینی در ذهنیت عمومی به عنوان استمرار الگوی تاریخی ظلم‌ستیزی، شهادت‌طلبی، رهبری دینی و مقاومت حسینی فهم شده است. استمرار این بازنمایی از دهه ۴۰ تاکنون نشان می‌دهد عاشورا در فرهنگ شیعی ایران صرفاً یک رخداد تاریخی نیست، بلکه الگویی زنده برای فهم تحولات اجتماعی و دینی به شمار می‌رود.

این تاریخ‌پژوه با اشاره به انعکاس این پیوند در نوحه‌ها و شعارهای مذهبی گفت: در نوحه‌های سال ۱۳۴۲، واقعه فیضیه و مبارزات امام خمینی در قالب ادبیات عاشورایی روایت می‌شد و این روند تا امروز نیز ادامه دارد. حتی در نوحه‌های سال‌های اخیر نیز می‌توان نشانه‌های این پیوند میان عاشورا، امام خمینی و رهبر معظم انقلاب را مشاهده کرد.

سلطانی احمدی در ادامه به سیره شخصی امام خمینی در ارتباط با فرهنگ عاشورا پرداخت و اظهار داشت: بر اساس خاطرات نزدیکان امام، ایشان در دهه نخست محرم به قرائت زیارت عاشورا با آداب کامل آن مقید بودند. در دوران اقامت در نجف، روزانه برای زیارت امیرالمؤمنین(ع) و قرائت زیارت عاشورا به حرم مشرف می‌شدند و در ایام محرم نیز به کربلا می‌رفتند. این سیره حتی در دوران اقامت در نوفل‌لوشاتو و در بحبوحه حوادث انقلاب اسلامی نیز ادامه داشت.

وی افزود: این رفتارها نشان می‌دهد که پیوند امام خمینی با عاشورا صرفاً یک پیوند سیاسی و نظری نبود، بلکه در ساحت فردی، معنوی و عبادی نیز ریشه‌ای عمیق داشت و می‌توان گفت جوهره شخصیتی ایشان با باطن زیارت عاشورا پیوند خورده بود.

سلطانی احمدی همچنین با اشاره به نگاه جهانی امام خمینی به عاشورا گفت: در منظومه فکری امام، عاشورا محدود به شیعیان یا یک دوره تاریخی خاص نیست، بلکه الگویی برای همه مظلومان و آزادگان جهان به شمار می‌رود. از همین رو امام خمینی از عاشورا به عنوان الگوی مبارزه با ظلم و بی‌عدالتی یاد می‌کردند و در پیام تاریخی محرم سال ۱۳۵۷ نیز با تعبیر «ماه پیروزی خون بر شمشیر» از آن برای بسیج مردم علیه رژیم پهلوی بهره گرفتند.

سید مرتضی نبوی: انقلاب اسلامی در امتداد منطق عاشورا شکل گرفت

سید مرتضی نبوی با اشاره به جایگاه عاشورا در حفظ و تداوم اسلام ناب اظهار داشت: اگر نهضت عاشورا رخ نمی‌داد، اسلام در همان دهه‌های نخست با خطر تحریف و انحراف جدی مواجه می‌شد. امام حسین(ع) با فداکاری عظیم خود اجازه ندادند مکتب مبتنی بر وحی و قرآن از میان برود و حقیقت اسلام برای آیندگان حفظ شد.

وی افزود: پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) بر اساس یک تدبیر الهی، مسیر هدایت بشر را به گونه‌ای طراحی کردند که جریان حق در طول تاریخ باقی بماند و عاشورا یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره هدایت است.

عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام با بیان اینکه امام خمینی بزرگ‌ترین احیاگر مکتب عاشورا در دوران معاصر بود، گفت: نهضت امام در امتداد قیام حسینی شکل گرفت و مطالعه تاریخ انقلاب اسلامی نیز این حقیقت را نشان می‌دهد.

نبوی با اشاره به حمله رژیم پهلوی به مدرسه فیضیه در فروردین ۱۳۴۲ اظهار کرد: این حادثه در واقع حمله به مکتب اهل‌بیت(ع) بود. امام خمینی پس از رحلت آیت‌الله بروجردی، رهبری جریان مبارزه را بر عهده گرفتند و به تدریج پرچم مقابله با رژیم را برافراشتند.

وی ادامه داد: هرچند حادثه فیضیه در فروردین رخ داد، اما امام برای آغاز مرحله جدید مبارزه تا عاشورای سال ۱۳۴۲ صبر کردند. سخنرانی تاریخی ایشان در عصر عاشورا، نقطه عطفی در روند نهضت اسلامی بود و پس از آن با دستگیری امام، قیام ۱۵ خرداد شکل گرفت. هیئت‌های مذهبی و نیروهای مؤمن نقش مهمی در این حرکت ایفا کردند و مبارزه نیز پس از سرکوب قیام متوقف نشد و تا پیروزی انقلاب ادامه یافت.

نبوی با تأکید بر پیوند میان غدیر، عاشورا و انقلاب اسلامی گفت: عاشورا تجلی عملی مسئله امامت است. هرگاه اسلام ناب در معرض تهدید قرار گرفته، جریان ولایت برای حفظ دین وارد میدان شده است. همان‌گونه که امام حسین(ع) در برابر انحراف حکومت اموی قیام کردند، امام خمینی نیز در برابر اقدامات ضد دینی رژیم پهلوی ایستادند.

وی «امر به معروف و نهی از منکر» را منطق مشترک عاشورا و انقلاب اسلامی دانست و افزود: امام خمینی معتقد بودند در شرایطی که اساس دین و ارزش‌های اسلامی در معرض تهدید قرار گیرد، سکوت جایز نیست و همه مؤمنان وظیفه دارند به میدان بیایند.

نبوی در پایان با اشاره به نگاه راهبردی امام خمینی در مبارزه با نظام سلطه گفت: امام سه کانون اصلی طاغوت را رژیم شاهنشاهی، رژیم صهیونیستی و آمریکا معرفی می‌کردند و مبارزه با این جریان‌ها را در چارچوب همان منطق عاشورایی و رسالت تاریخی انبیا و اولیای الهی می‌دانستند.

فوزی: عاشورا در اندیشه امام خمینی یک الگوی عام برای کنش سیاسی و اجتماعی است

یحیی فوزی با اشاره به دو رویکرد موجود در تحلیل نهضت عاشورا اظهار داشت: یک دیدگاه، عاشورا را مأموریتی خاص و غیرقابل تعمیم می‌داند و معتقد است قیام امام حسین(ع) صرفاً یک تکلیف ویژه بوده است. اما دیدگاه دوم که امام خمینی، شهید مطهری و رهبر معظم انقلاب از آن دفاع می‌کنند، عاشورا را الگویی عام و فرازمانی برای مبارزه با ظلم و انحراف معرفی می‌کند.

وی افزود: امام خمینی بر اساس همین نگاه، عاشورا را محدود به یک مقطع تاریخی نمی‌دانستند و معتقد بودند همه زمان‌ها می‌توانند صحنه رویارویی حق و باطل باشند. برداشت ایشان از «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا» نیز ناظر به همین معنا بود.

فوزی در تشریح زمینه‌های شکل‌گیری قیام عاشورا گفت: امام حسین(ع) به این جمع‌بندی رسیده بودند که جامعه اسلامی از مسیر اصلی خود منحرف شده است؛ هم در ساختار حکومت و هم در ارزش‌های حاکم بر آن. عدالت تضعیف شده، استبداد گسترش یافته و بسیاری از ارزش‌های دینی به حاشیه رانده شده بود.

وی ادامه داد: نخستین راهبرد امام حسین(ع) اعتراض به وضع موجود و ایجاد مقاومت اجتماعی بود. ایشان در دوران معاویه بارها نسبت به عملکرد حکومت اعتراض کردند و پس از روی کار آمدن یزید، مرحله جدیدی از مبارزه را آغاز کردند.

این استاد دانشگاه با اشاره به اقدامات امام حسین(ع) در مکه اظهار داشت: یکی از مهم‌ترین برنامه‌های ایشان آگاهی‌بخشی به جامعه و نخبگان بود. امام تلاش داشت مردم را نسبت به شرایط جامعه اسلامی آگاه کرده و آنان را نسبت به مسئولیت تاریخی خود متوجه سازد.

فوزی همچنین تأکید کرد که یکی از اهداف مهم امام حسین(ع) تشکیل حکومت اسلامی بود و برخلاف برخی برداشت‌ها، حرکت ایشان صرفاً برای شهادت نبود. نامه‌های مردم کوفه و گزارش‌های مسلم بن عقیل نیز نشان می‌داد که زمینه اجتماعی لازم برای این اقدام وجود دارد.

وی افزود: با تغییر شرایط و استقرار در کربلا، امام همچنان از ابزار گفت‌وگو، اقناع و آگاهی‌بخشی استفاده کردند، اما در نهایت میان تسلیم و مقاومت قرار گرفتند و راه شهادت آگاهانه را برگزیدند. این انتخاب موجب رسوایی حکومت اموی و پیروزی تاریخی جبهه حق شد.

فوزی در پایان خاطرنشان کرد: اگر مجموعه رفتارهای امام حسین(ع) را بررسی کنیم، راهبردهایی مانند اعتراض، آگاهی‌بخشی، همراه‌سازی نخبگان، تلاش برای تشکیل حکومت، جذب نیرو، مقاومت و شهادت آگاهانه قابل استخراج است. از نگاه امام خمینی، این راهبردها اختصاص به یک دوره تاریخی ندارند و می‌توانند مبنای کنش سیاسی و اجتماعی مسلمانان در همه زمان‌ها باشند.

کامور بخشایش: انقلاب اسلامی امتداد نمادین و تاریخی عاشوراست

جواد کامور بخشایش با بیان اینکه منظومه فکری امام خمینی درباره عاشورا بسیار گسترده و نیازمند پژوهش‌های عمیق است، اظهار داشت: عاشورا صرفاً یک حادثه تاریخی نیست، بلکه مکتبی انسان‌ساز و الهام‌بخش برای هدایت بشر محسوب می‌شود.

وی با تأکید بر اهمیت نگاه نمادشناسانه به عاشورا افزود: برای فهم نسبت عاشورا و اندیشه امام خمینی باید از نگاه صرفاً تاریخی عبور کرد و به لایه‌های نمادین این منظومه توجه داشت.

این تاریخ‌پژوه انقلاب اسلامی را امتداد تاریخی و نمادین عاشورا دانست و گفت: عاشورا اسلام را در طول تاریخ زنده نگه داشت و انقلاب اسلامی نیز در عصر جدید همین مسیر را ادامه داد. هر دو حرکت در جهت احیای اسلام و انسان‌سازی قابل تحلیل هستند.

کامور بخشایش با اشاره به نقش روایت در ماندگاری عاشورا اظهار کرد: اگر روایت‌گری حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) نبود، عاشورا با این گستردگی در تاریخ ماندگار نمی‌شد. انقلاب اسلامی نیز از همین منطق پیروی کرد و امام خمینی با استفاده از شبکه روحانیت، خطبا و مداحان توانست پیام انقلاب را در سراسر کشور گسترش دهد.

وی مفاهیمی چون «قیام لله»، «یوم‌الله»، «طاغوت» و «یزید زمانه» را از مهم‌ترین کلیدواژه‌های عاشورایی در اندیشه امام خمینی دانست و افزود: مبارزه با ظلم در منطق امام، ادامه طبیعی قیام امام حسین(ع) بود و همین نگاه نقش مهمی در بسیج عمومی مردم داشت.

این نویسنده و پژوهشگر همچنین به حضور گسترده نمادهای عاشورایی در انقلاب اسلامی و دفاع مقدس اشاره کرد و گفت: بسیاری از رفتارها، شعارها و نمادهای این دو مقطع تاریخی، ریشه در فرهنگ عاشورا داشت.

وی در پایان با اشاره به جایگاه روضه در اندیشه امام خمینی تصریح کرد: روضه صرفاً یک آیین سوگواری نیست، بلکه نهادی فرهنگی، تربیتی و اجتماعی برای انتقال پیام عاشورا، آگاهی‌بخشی و انسان‌سازی است. به همین دلیل امام خمینی از ظرفیت مجالس عزاداری و شبکه روحانیت برای گسترش پیام انقلاب اسلامی بهره گرفتند و این روند را می‌توان امتداد همان منطق تاریخی انتقال پیام عاشورا دانست.